॥
आजको विषय: वानप्रस्थ आश्रम- कोलाहलबाट शान्तितर्फको आध्यात्मिक प्रस्थान
मानव जीवन एउटा अनन्त यात्रा हो, जहाँ आत्माले शरीररुपी रथमा सवार भएर परमात्माको सामीप्य खोजिरहेको हुन्छ। हाम्रो ऋषि परम्पराले जीवनलाई केवल उपभोगको वस्तु नमानेर एक व्यवस्थित साधना मानेको छ। यही साधनाको एउटा अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण तर वर्तमान समयमा ओझेलमा परेको खुड्किलो हो- वानप्रस्थ आश्रम। आजकाे वैदिक–उपनिषद् ज्ञान श्रृङ्खलाको यो ४२ औँ कडीमा आइपुग्दा, हामी जीवनको त्यो सन्ध्याकालीन समयको चर्चा गर्दैछौँ, जहाँ मानिसले बाहिरी संसारको मोह त्यागेर भित्री जगतको उज्यालो खोज्न थाल्छ।
वैदिक वाङ्मय अनुसार मानिसको आयुलाई चार भागमा बाँडिएको छ। ब्रह्मचर्यमा ज्ञानको आर्जन, गृहस्थमा कर्तव्यको पालन र त्यसपछि आउने ‘वानप्रस्थ’ भनेको समाज र परिवारप्रतिको आसक्तिलाई बिस्तारै छोडेर निवृत्ति मार्गमा लाग्ने अवस्था हो।
‘वनं गच्छतीति वानप्रस्थः’
अर्थात्, जो वनतर्फ प्रस्थान गर्छ, ऊ वानप्रस्थी हो। तर आजको आधुनिक सन्दर्भमा वन जानुको अर्थ जंगल पस्नु मात्र होइन, बरु आफ्नो मनभित्रको कोलाहललाई शान्त पारेर ‘अध्यात्म-वन’ मा प्रवेश गर्नु हो।
यस सन्दर्भमा तैत्तिरीय उपनिषद्को यो मन्त्र स्मरणयोग्य छ:
सत्यं वद । धर्मं चर । स्वाध्यायान्मा प्रमदः ।
• शब्दार्थ: सत्य बोल। धर्मको आचरण गर। स्वाध्याय (आत्म–अध्ययन) मा आलस्य नगर।
• दार्शनिक भावार्थ: यो उपदेश केवल विद्यार्थीका लागि मात्र होइन, वानप्रस्थीका लागि झन् बढी सान्दर्भिक छ। जब गृहस्थ जीवनका दायित्वहरू पूरा हुन्छन्, तब मानिसले सत्यको खोजीमा लाग्नुपर्छ। धर्मको मर्म बुझ्नुपर्छ र स्वाध्यायानुभवद्वारा आफ्नो स्वरूप चिन्नुपर्छ। वानप्रस्थ भनेको जीवनको उत्तरार्धमा गरिने ‘सेल्फ–अडिट’ (आत्म-परीक्षण) हो।
हाम्रा आरण्यक ग्रन्थहरू त वानप्रस्थी ऋषिहरूकै चिन्तनको उपज हुन्। गृहस्थको कर्मकाण्ड र उपनिषद्को शुद्ध ज्ञानका बीचको सेतु नै आरण्यक हो। जब इन्द्रियहरू शिथिल हुन थाल्छन् र बाह्य जगतको चमकधमक फिक्का लाग्न थाल्छ, तब आत्माले एक प्रकारको रिक्तता अनुभव गर्छ। त्यो रिक्ततालाई भौतिक वस्तुले होइन, ध्यान र चिन्तनले मात्र भर्न सकिन्छ।
अर्को महत्त्वपूर्ण मन्त्र ईशावास्योपनिषद्बाट लिऊँ:
ईशावास्यमिदं सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत् ।तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्यस्विद्धनम् ॥
• शब्दार्थ: यस गतिशील संसारमा जे जति छ, ती सबै ईश्वरद्वारा व्याप्त छन्। त्यसैले त्यागपूर्वक उपभोग गर, कसैको धनको लोभ नगर।
• दार्शनिक भावार्थ: वानप्रस्थको मूल मन्त्र नै ‘त्यागपूर्वक भोग’ हो। छोराछोरीलाई जिम्मेवारी सुम्पिएर, आफू ‘द्रष्टा’ बनेर बस्नु नै वास्तविक वानप्रस्थ हो। यसले सिकाउँछ कि हामी मालिक होइनौँ, केवल संरक्षक हौँ। जब मानिसले ‘यो मेरो हो’ भन्ने भाव त्याग्छ, तब मात्र उसले वास्तविक सुखानुभूति गर्छ।

आधुनिक सन्दर्भ र उपयोगिता
आजको युगमा मानसिक तनाव, डिप्रेसन र वृद्धावस्थाको एक्लोपन ठूलो समस्या बनेको छ। मानिसहरू सत्तरी वर्षको उमेरमा पनि पद, पैसा र प्रतिष्ठाकै लुछाचुँडीमा छन्। यसले न त उनीहरूलाई सुख दिएको छ, न त नयाँ पुस्तालाई अवसर।
१. मानसिक स्वास्थ्य: वानप्रस्थको अवधारणाले मानिसलाई ‘रिटायरमेन्ट’ पछि डिप्रेसनमा जानबाट बचाउँछ। यसले जीवनको नयाँ उद्देश्य दिन्छ- आत्मज्ञान।
२. सामाजिक सन्तुलन: यदि पाको पुस्ताले समयमै पद र शक्ति हस्तान्तरण गरेर परामर्शदाता (Mentor) को भूमिका निर्वाह गर्ने हो भने समाजमा द्वन्द्व कम हुन्छ।
३. नैतिक पुनर्जागरण: वानप्रस्थी व्यक्ति समाजको नैतिक पहरेदार हो। ऊ लोभबाट मुक्त हुने भएकाले उसले दिने सल्लाह निष्पक्ष र हितकारी हुन्छ।

आजको वैज्ञानिक युगमा ‘मिनिमलिज्म’ (न्यूनतम साधनमा जीवन जिउने कला) को चर्चा छ। हाम्रो वानप्रस्थ दर्शनले हजारौँ वर्ष पहिले नै ‘अपरिग्रह’ र ‘सन्तोष’ को माध्यमबाट यही कुरा सिकाएको थियो। प्रविधिको दास बनेको आधुनिक मानवका लागि वानप्रस्थ एक ‘डिजिटल डिटक्स’ जस्तै हो, जसले प्रकृति र परमात्मासँग पुनः जोड्ने काम गर्छ।

वर्तमानमा कार्यान्वयनका केही व्यावहारिक उपायहरू:
• आसक्ति त्यागको अभ्यास: ५०–६० वर्ष पुगेपछि घरका सानातिना निर्णयहरूमा हस्तक्षेप गर्न छोडौँ। छोराछोरीलाई आफ्ना गल्तीबाट सिक्न दिऔँ।
• सेवा र स्वाध्याय: दिनको केही घण्टा धार्मिक ग्रन्थको अध्ययन र समाजसेवामा बिताऔँ। आफूले आर्जन गरेको अनुभव नयाँ पुस्तालाई बाँडौँ।
• प्रकृतिसँग सामीप्य: सम्भव भएसम्म शहरको कोलाहलबाट टाढा, शान्त वातावरणमा समय बिताउने अभ्यास गरौँ।
• साधनाको सुरुवात: बिहान र बेलुकाको समयमा प्राणायाम र ध्यानलाई अनिवार्य बनाऔँ। शरीरको होइन, आत्माको खुराक खोजौँ।

निष्कर्षमा, वानप्रस्थ आश्रम जीवनको अन्त्य होइन, बल्कि यो त अनन्त यात्राको एउटा सुन्दर तयारी हो। यो जीवनको बोझ बिसाउने चौतारी हो। जब हामी त्यागको महिमा बुझ्छौँ, तब मात्र मृत्युको भयबाट मुक्त हुन सक्छौँ। ऋषिहरूको यो मार्गमा हिँड्नु नै आजको अशान्त विश्वका लागि शान्तिको एकमात्र अचुक औषधि हो।
अस्तु।