(दर्शन दीप: विषय क्रमांक २०)
सृष्टिको आरम्भदेखि नै मानव जीवनको मूल अभिलाषा सुख र दीर्घायु रहनु रहेको छ। यी दुई प्राप्तिहरूका लागि गरिने समस्त भौतिक र आध्यात्मिक प्रयासहरूको सारतत्त्व हाम्रा आदिग्रन्थ वेदहरूमा निहित छ। वेदहरूलाई प्रायः धर्मको स्रोतका रूपमा मात्र हेर्ने चलन छ, तर यथार्थमा यी ग्रन्थहरू सम्पूर्ण मानव जीवनको कल्याणका लागि रचिएका एक समग्र विज्ञान हुन्, जसले स्वास्थ्य (आरोग्य) लाई धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष प्राप्तिको अपरिहार्य आधारशिला मानेको छ।
वैदिक दर्शन अनुसार, स्वास्थ्य केवल रोगको अनुपस्थिति होइन। यो त शरीर, मन, आत्मा र वातावरणबीचको पूर्ण सन्तुलन (Harmonious Balance) हो। वेदहरूले यो सन्तुलन कायम गर्नका लागि सूक्ष्म दार्शनिक सिद्धान्तहरू र व्यावहारिक जीवनशैलीको मार्गनिर्देशन गरेका छन्।
📜समग्रताको सिद्धान्त: त्रयात्मक स्वास्थ्य📜
वेदहरूले मानव शरीरलाई कुनै एकाइका रूपमा नहेरी, तीन प्रमुख आयामको सन्तुलित स्वरूपका रूपमा परिभाषित गरेका छन्।
🌿 शारीरिक स्वास्थ्य (दैहिक): यसमा आहार, निद्रा, व्यायाम र शुद्धताको महत्त्व पर्दछ। अथर्ववेदमा रोगहरूको उत्पत्ति र त्यसको निवारणका लागि जडीबुटी तथा उपचार पद्धतिको गहिरो ज्ञान दिइएको छ। स्वस्थ शरीरका लागि ऋत (Cosmic Order) र सत्य (Truth) मा आधारित जीवनशैली अपनाउनु पर्नेमा जोड दिइएको छ।
🌿 मानसिक स्वास्थ्य (मानसिक): यो पक्ष दीर्घायुको मेरुदण्ड हो। वेदले मनलाई नियन्त्रण गर्ने र सकारात्मक ऊर्जालाई बढावा दिने अभ्यासहरू (जस्तै ध्यान, प्राणायाम) को वर्णन गरेका छन्। ऋग्वेदले मनलाई शुद्ध राख्न र अनावश्यक चिन्ताहरूबाट मुक्त हुन प्रेरित गर्दछ। ‘तन्नो मनः शिवसङ्कल्पमस्तु’ (मेरो मन कल्याणकारी सङ्कल्पले युक्त होस्) भन्ने कामनाले मानसिक स्वास्थ्यको आधार तयार पार्दछ।
🌿 आध्यात्मिक स्वास्थ्य (आत्मिक): यो स्वास्थ्यको सबैभन्दा गहिरो पक्ष हो। आत्मा शुद्ध भएमा मात्र भौतिक र मानसिक स्वास्थ्य दिगो हुन्छ। उपनिषद्हरूले आत्मज्ञाननै सम्पूर्ण दुःख र रोगको अन्त्य गर्ने परम औषधि भएको बताएका छन्।
🍁जीवनशैलीको वैज्ञानिकता: दिनचर्या र ऋतुचर्या🍁
दीर्घायु प्राप्तिको वैदिक रहस्य कुनै चमत्कारमा होइन, बरु प्रकृतिको नियम अनुरूप जीवन जिउने कलामा छ। यसलाई दिनचर्या (दैनिक तालिका) र ऋतुचर्या (मौसम अनुसारको जीवनशैली) भनिन्छ।
वेदले सूर्योदयभन्दा पहिले उठ्ने, शारीरिक शुद्धता (शौच, स्नान) गर्ने, अग्निहोत्र गर्ने र नियमित व्यायाम (योग) लाई महत्त्व दिएको छ। यी क्रियाकलापहरूले व्यक्तिको शारीरिक घडी (Biological Clock) लाई प्रकृतिको घडीसँग तालमेल गराउँछ, जसले रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता (Immunity) लाई स्वाभाविक रूपमा बढाउँछ। अथर्ववेदको एक मन्त्रले सय वर्षसम्म पूर्ण शक्तिसहित बाँच्ने (जीवेम शरदः शतम्) कामना गरेको छ, जुन केवल सक्रिय र सन्तुलित जीवनशैलीबाट मात्र सम्भव छ।
🔥आहारको दार्शनिक दृष्टिकोण🔥
वैदिक दर्शनमा आहार केवल पेट भर्ने वस्तु होइन, यो त शक्ति, बुद्धि र सात्त्विकताको स्रोत हो। आहार शुद्ध भएमा मन शुद्ध हुन्छ, र मन शुद्ध भएमा सम्पूर्ण जीवनको गुणस्तर बढ्छ। वेदहरूले सात्त्विक, पौष्टिक र प्राकृतिक आहारमा जोड दिएका छन्।
यसमा अन्नलाई ‘ब्रह्म’ का रूपमा पूजा गरिएको छ। खाना खाने प्रक्रियालाई पनि एक यज्ञका रूपमा लिइएको छ, जहाँ अन्नलाई अग्निको रूपमा रहेको जठराग्निमा आहुति दिइन्छ। हतारमा, क्रोधमा वा चिन्तामा खाएको भोजनले शरीरलाई हानि पुर्याउँछ भन्ने दार्शनिक सत्य वेदमा अन्तर्निहित छ।
🌿आयुर्वेद: वैदिक स्वास्थ्य विज्ञानको व्यवस्थित व्याख्या🌿
वेदहरूले प्रतिपादन गरेका स्वास्थ्यका सिद्धान्तहरूको व्यवस्थित र विस्तृत व्याख्या आयुर्वेदमा पाइन्छ, जसलाई अथर्ववेदको उपवेद मानिन्छ। आयुर्वेदले व्यक्तिलाई दीर्घायु प्रदान गर्नका लागि ‘त्रयः उपस्तम्भाः’ (आहार, निद्रा र ब्रह्मचर्य) लाई आधार मानेको छ। यो विज्ञान केवल जडीबुटीमा मात्र सीमित छैन; यसका मूल ग्रन्थहरू जस्तै चरक संहिता (मुख्यतः चिकित्सा विज्ञान), सुश्रुत संहिता (शल्यक्रिया विज्ञान), र अष्टाङ्ग हृदयम् (समग्र चिकित्साको सार) ले वात, पित्त र कफ (त्रिदोष) को सन्तुलन, शरीर विज्ञान, रोग निदान तथा उपचार पद्धतिको गहिरो ज्ञान दिएका छन्। यसैगरी, भैषज्य रत्नावली जस्ता ग्रन्थहरूले औषधि निर्माण (Pharmacopoeia) को विस्तृत जानकारी दिएर वैदिक आरोग्य ज्ञानलाई पूर्णता प्रदान गर्दछन्। यसरी वेदको दार्शनिक ज्ञानलाई यी संहिताहरूले व्यावहारिक उपचार र जीवनशैली विज्ञानमा रूपान्तरण गरी दीर्घायुको मार्ग स्पष्ट पार्दछन्।
🌿प्रकृतिसँगको सम्बन्ध र वातावरणीय स्वास्थ्य🌿
दीर्घायुका लागि व्यक्तिगत स्वास्थ्य मात्र पर्याप्त छैन। हाम्रो बासस्थान पृथ्वी स्वस्थ हुनु पनि अपरिहार्य छ। वेदले सम्पूर्ण प्रकृतिको सम्मान गर्न सिकाउँछन्। पृथ्वी, जल, वायु, अग्नि र आकाश (पञ्चमहाभूत) स्वस्थ रहेमा मात्र व्यक्ति स्वस्थ रहन सक्छ।
जस्तै, ऋग्वेदको ‘आपो हि ष्ठा मयोभुवः’ मन्त्रले जललाई कल्याणकारी र जीवनदायी तत्त्वका रूपमा लिएको छ। जलको शुद्धता, वायुको स्वच्छता र भूमिको उर्वरता कायम राख्नु मानवको नैतिक र धार्मिक दायित्व हो भन्ने कुरा वैदिक ऋषिहरूले हजारौं वर्ष पहिले नै स्थापित गरिसकेका थिए। यज्ञको अवधारणा पनि वातावरणीय शुद्धीकरणको एक वैज्ञानिक विधि हो, जसले बाह्य प्रदूषणबाट हाम्रो जीवनलाई जोगाउँछ।
निष्कर्ष: पूर्णताको खोजी
वेदमा स्वास्थ्य र दीर्घायुको दर्शन कुनै आकस्मिक खोज नभएर, ब्रह्माण्ड र पिण्ड (Microcosom & Macrocosom) बीचको अविच्छिन्न सम्बन्धको गहिरो बोध हो। ‘जीवेम शरदः शतम्’ को कामनाले केवल लामो आयुको चाहना गर्दैन, बरु त्यो आयु ‘सशक्त, स्वस्थ र अर्थपूर्ण’ होस् भन्ने अभीष्ट राख्छ।
वैदिक जीवनशैलीले मानिसलाई पूर्णता (Perfection) को यात्रामा डोर्याउँछ। जहाँ शरीरको शक्ति, मनको शान्ति र आत्माको ज्ञान एकैसाथ प्राप्त हुन्छ। स्वास्थ्य केवल डाक्टरको औषधिमा निर्भर नभई, हाम्रो आफ्नै जीवनशैली, विचार र प्रकृतिका नियमहरूप्रति हामीले देखाउने सम्मानमा निहित छ भन्ने यो शाश्वत वैदिक शिक्षा आजको जटिल जीवनशैलीका लागि परम आवश्यक मार्गदर्शन हो।
इति दर्शनदीपे आलोकअग्रहरीकृतं चिन्तनस्य
विंशतितमः विषयः समाप्तः।
