(दर्शन दीप: विषय क्रमांक ५९)
छान्दोग्य उपनिषद्को त्यो अद्भुत संवाद, जहाँ पिता उद्दालक आरुणिले छोरा श्वेतकेतुलाई ‘तत्वमसि’ को महावाक्य बुझाइरहेका छन्, त्यसलाई स्मरण गर्दा मात्रै पनि मनमा एक प्रकारको अपूर्व शान्ति र कौतुहल जागृत हुन्छ। कतिपय मानिसहरूलाई लाग्न सक्छ- यो हजारौँ वर्ष पुरानो कुरा आजको यो भागदौडपूर्ण जीवनमा के काम लाग्ला र? तर विश्वास गर्नुहोस्, जति गहिरो गरी हामी यसलाई बुझ्ने प्रयास गर्छौँ, त्यति नै यो आजको ‘डिप्रेसन’ र ‘एन्जाइटी’ ग्रस्त समाजका लागि औषधि जस्तो लाग्दै जान्छ।
मलाई अझै सम्झना छ, केही समयअघि अफिसको कामले अलि बढी थकित भएको बेला मैले गीताप्रेस गोरखपुरबाट प्रकाशित उपनिषद् अङ्क पल्टाएको थिएँ। त्यहाँको सरल व्याख्या पढ्दै जाँदा लाग्यो-हामी त बाहिर मात्रै खोजिरहेका रहेछौँ, जबकि सारा ब्रह्माण्डको सार त आफैँभित्र पो लुकेको छ। छान्दोग्य उपनिषद् सामवेदको कौथुम शाखा अन्तर्गत पर्छ। यो निकै विशाल छ। यसको छैटौँ अध्यायमा जुन ‘सद्विद्या’ को चर्चा छ, त्यो नै वास्तवमा उपनिषद्को मुटु हो।श्वेतकेतु बाह्र वर्षसम्म गुरुकोमा बसेर सबै वेद पढेर फर्किन्छन्। तर फर्कँदा उनी अलि अहंकारी जस्ता देखिन्छन्। उनलाई लाग्छ, ‘मैले सबै जानेँ।’ पिता उद्दालकले छोराको यो सूक्ष्म अहंकार देख्नुभयो र एउटा यस्तो प्रश्न सोध्नुभयो जसले श्वेतकेतुलाई निरुत्तर पारिदियो। पिताले सोध्नुभयो, “के तिमीले त्यो कुरा जान्यौ, जसलाई जानेपछि सुन्न नसकिने कुरा पनि सुनिन्छ र जान्न नसकिने कुरा पनि जानिन्छ?”
यहाँबाट सुरु हुन्छ एउटा यस्तो दार्शनिक यात्रा, जसले मानिसलाई उसको वास्तविक स्वरूपसँग परिचय गराउँछ।
वैदिक वाङ्मयमा ब्राह्मण र आरण्यक ग्रन्थहरूले कर्म र उपासनाको बाटो देखाउँछन् भने उपनिषद्ले सिधै ‘ज्ञान’ को ढोका उघारिदिन्छ। आदि शङ्कराचार्यले आफ्नो टीकामा यसलाई निकै मार्मिक ढङ्गले प्रस्तुत गर्नुभएको छ। उहाँ भन्नुहुन्छ कि अविद्या वा अज्ञानका कारण हामी आफूलाई यो शरीर मात्रै ठान्छौँ, तर वास्तवमा हामी त्यो ‘सत्’ तत्व हौँ।
यस सन्दर्भमा यो मन्त्रलाई ध्यान दिएर हेरौँ:
स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदं सर्वं तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति।
शब्दार्थ: “स य एषोऽणिम” अर्थात् त्यो जो यो अत्यन्त सूक्ष्म तत्व छ, “एतदात्म्यमिदं सर्वं” अर्थात् यो सबै जगत् त्यही आत्मस्वरूप छ, “तत्सत्यं” अर्थात् त्यही नै सत्य हो, “स आत्मा” अर्थात् उही नै आत्मा हो र “तत्त्वमसि श्वेतकेतो” अर्थात् हे श्वेतकेतु, त्यो ‘तत्व’ तिमी नै हौ।
मन्त्रकाे भावार्थ याे हाे कि यो सम्पूर्ण दृश्यमान संसार जुन सूक्ष्म कारणबाट उत्पन्न भएको छ, त्यो नै परमतत्व हो। जसरी एउटा सानो न्यग्रोध (बर) को बीउभित्र विशाल रुख लुकेको हुन्छ, त्यसैगरी यो सारा ब्रह्माण्डको शक्ति तिम्रो भित्रै छ। तिमी आफूलाई कमजोर वा नगण्य नठान, किनभने तिमी नै त्यो ब्रह्म हौ।यसलाई आधुनिक विज्ञानसँग जोडेर हेर्दा झन् अचम्म लाग्छ। आजको क्वान्टम फिजिक्सले भन्छ कि पदार्थको अन्तिम इकाई ‘एनर्जी’ वा ‘कन्सिअसनेस’ हो। हाम्रा ऋषिहरूले हजारौँ वर्षपहिले नै यही कुरा ‘तत्वमसि’ मार्फत भन्नुभएको थियो। मलाई कहिलेकाहीँ लाग्छ, हाम्रा पुर्खाहरू कति दूरदर्शी थिए होलान्!
जब म यो दर्शनको चिन्तन गर्छु, तब कामको बोझ कम भएको महसुस हुन्छ। किनकि यो दर्शनले सिकाउँछ कि सबैमा त्यही एउटै तत्व छ। जब हामी अर्को मानिसमा पनि आफैँलाई देख्न थाल्छौँ, तब कुविचार, रिस र द्वेष आफैँ हराएर जाँदो रहेछ।
आर्य समाजका संस्थापक महर्षि दयानन्दले पनि वैदिक शिक्षामा यस शुद्ध अद्वैत र ईश्वरको सर्वव्यापकतालाई जोड दिनुभएको छ। समाजशास्त्रको दृष्टिले हेर्ने हो भने, ‘तत्वमसि’ को भावनाले समाजमा समानता ल्याउँछ। यसले मानिसलाई हिनताबोधबाट बाहिर निकाल्छ। मनोविज्ञानले आज जसलाई ‘सेल्फ-इस्टिम’ भन्छ, त्यो त यो उपनिषद्को एउटा सानो अंश मात्रै हो।
अर्को एउटा मन्त्र छ, जसले यसलाई थप प्रस्ट पार्छ:
यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृन्मयं विज्ञातं स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्।
शब्दार्थ: “यथा सोम्य” अर्थात् हे प्रिय, जसरी, “एकेन मृत्पिण्डेन” अर्थात् एउटै माटोको डल्लोलाई चिनेपछि, “सर्वं मृन्मयं विज्ञातं स्यात्” अर्थात् माटोबाट बनेका सबै वस्तुको ज्ञान हुन्छ, “वाचारम्भणं विकारो नामधेयं” अर्थात् ती घैँटो, कचौरा आदि त केवल वाणीको व्यवहार र नाम मात्र हुन्, “मृत्तिकेत्येव सत्यम्” अर्थात् माटो नै वास्तवमा सत्य हो।
मन्त्रकाे भावार्थ याे हाे कि संसारका रूप र आकारहरू फेरिन सक्छन्, तर त्यसको आधारभूत तत्व कहिल्यै बदलिँदैन। सुनका गहना फरक-फरक नामका हुन सक्छन्, तर ती सबै सुन नै हुन्। त्यसैगरी यो विविधतापूर्ण संसारको भित्री सत्य एउटै ‘सत्’ हो।
हाम्रो आजको गृहस्थ जीवनमा यसको ठुलो महत्व छ। हामी साना-साना कुरामा दुःखी हुन्छौँ, कसैले केही भन्यो भने मन दुखाउँछौँ। तर यदि हामीले ‘तत्वमसि’ को यो गहिरो अर्थलाई थोरै मात्र पनि आत्मसात् गर्न सक्यौँ भने, हामीभित्र एउटा अदम्य साहस पैदा हुन्छ। यो केवल दार्शनिक गफ मात्र होइन, यो त जिउने कला हो। रामायणमा हनुमानजीले आफ्नो शक्ति बिर्सिँदा जाम्बवन्तले स्मरण गराउनुभएको प्रसंग र उपनिषद्मा पिताले छोरालाई सम्झाएको यो प्रसंग कता-कता मिल्दोजुल्दो लाग्छ।
वर्तमानमा यसको उपयोगिता र केही व्यवहारिक उपायहरू:
१. आत्मबोधको अभ्यास: दिनभरिको कामबाट फर्केपछि कम्तीमा १० मिनेट शान्तसँग बसेर ‘म यो शरीर वा पद मात्र होइन, म त त्यो अनन्त तत्वको अंश हुँ’ भन्ने विचार गर्नुहोस्। यसले मानसिक तनाव कम गर्छ।
२. समानताको भाव: कार्यालय होस् वा छिमेक, सबैसँग व्यवहार गर्दा उनीहरूभित्र पनि त्यही ईश्वरीय तत्व छ भन्ने सम्झनुहोस्। यसले सामाजिक सम्बन्ध प्रगाढ बनाउँछ।
३. स्वाध्याय: महिनामा एउटा मात्र भए पनि उपनिषद्का कथाहरू वा गीताप्रेसका साना पुस्तकहरू पढ्ने बानी बसालौँ। यसले हाम्रो सोचको स्तर उकास्छ।
४. नैतिकता: जब म र अर्को व्यक्तिमा कुनै फरक छैन भन्ने बोध हुन्छ, तब अनैतिक कार्य गर्न मनले मान्दैन। यो नै आजको अनाचार निवारणको सर्वोत्तम आध्यात्मिक उपाय हो।
वैदिक ज्ञानको यो ५९ औँ कडीमा हामीले केवल एक मन्त्रको मात्र चर्चा गरेका छैनौँ, बरु जीवन जिउने एउटा नयाँ दृष्टिकोणको खोजी गर्ने प्रयास गरेका छौँ। ऋषिहरूले हामीलाई जे दिएर गए, त्यो कुनै धर्म विशेषको मात्र होइन, यो त सम्पूर्ण मानव जातिको साझा सम्पत्ति हो।
हुन्छ त, आजलाई यति नै। अर्को दिन फेरि यस्तै कुनै गहन विषयमा मनका कुराहरू साटासाट गरौँला। तपाईँको दिन शुभ रहोस्, र हामी सबैले आफूभित्रको त्यो ‘तत्’ तत्वलाई चिन्न सकौँ।