(दर्शन दीप: विषय क्रमांक २७)
वेद, अर्थात् सनातन ज्ञानको आदिम स्रोत, केवल धार्मिक ग्रन्थ मात्र नभएर सम्पूर्ण मानव जीवनलाई मार्गदर्शन गर्ने एक जटिल दार्शनिक संहिता हो। वैदिक दृष्टिकोणमा, जीवनको मूल आधार नै ‘ऋत’ (ब्रह्माण्डको नैतिक तथा प्राकृतिक व्यवस्था) र ‘सत्य’ (अपरिवर्तनीय यथार्थता) मा निहित छ। यी दुई सिद्धान्तको व्यावहारिक अभिव्यक्ति नै ‘धर्म’ हो, र धर्मको जगमा उभिएको व्यवहारिक आचरण नै ‘कर्तव्यबोध’ हो। वेदले कर्तव्यलाई कुनै बाह्य बोझ वा सामाजिक दबाबको रूपमा प्रस्तुत गर्दैन। बरु, यो त प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो प्रकृति (स्वभाव) र सामाजिक स्थिति (वर्ण) अनुसार स्वयंलाई ब्रह्माण्डको वृहत् लयसँग एकाकार गराउने आन्तरिक आवश्यकता हो। यसलाई वैदिक वाङ्मयमा ‘स्वधर्म’ भनिएको छ।
🏵️कर्मको दार्शनिक धरातल र निरन्तर क्रियाशीलता🏵️
ऋग्वेदमा कर्मको महिमा स्पष्ट रूपमा गाइएको छ। जीवनलाई गतिशीलतासँग जोड्दै वेदले निरन्तर क्रियाशीलता लाई महत्व दिन्छ। कर्तव्य पालनाको लागि निष्क्रियता त्याग्नु अनिवार्य छ भन्ने सन्देश ऐतरेय ब्राह्मण को यो मन्त्रमा स्पष्ट छ:
“चरैवेति चरैवेति।”
-(ऐतरेय ब्राह्मण ७.१५)
अर्थात्, अगाडि बढ, अगाडि बढ (वा हिँडिरह, हिँडिरह)।
यो उद्घोष पुरुषार्थ (प्रयास) को अपरिहार्यता दर्शाउँछ। वैदिक कर्तव्यबोधको आधारशिला ‘कर्म सिद्धान्त’ हो। यो सिद्धान्तले के मान्छ भने, प्रत्येक कर्मको निश्चित फल हुन्छ र त्यो फल भोग्नको लागि व्यक्ति आफैँ जिम्मेवार हुन्छ। फलतः, शुभ कर्म (सत्कर्म) गर्नु नै मानवको पहिलो र परम कर्तव्य बन्न पुग्छ।
🔥सामाजिक एकता र यज्ञको माध्यमबाट कर्तव्य🔥
यस दर्शनमा, कर्तव्य केवल व्यक्तिपरक हुँदैन, यो समष्टिपरक पनि हुन्छ। व्यक्ति र समाजको सम्बन्धलाई यज्ञ (बलिदान, समर्पण र सहभागिता) को माध्यमबाट बुझाइएको छ। ऋग्वेदको पुरुष सूक्त ले समाजलाई एक विराट् पुरुषको रूपमा प्रस्तुत गर्छ, जहाँ हरेक अङ्ग (व्यक्ति) को आफ्नो विशिष्ट भूमिका हुन्छ, जसले समाजको सन्तुलन कायम गर्छ।
यजुर्वेद ले कर्तव्यलाई परस्पर सहयोग को भावनासँग जोडेको छ। हाम्रो प्रयास केवल आफ्नो हित का लागि मात्र होइन, सम्पूर्ण प्राणी र पर्यावरणको समग्र कल्याण का लागि हुनुपर्छ भन्ने शिक्षा यस मन्त्रमा छ:
“ॐ सह नाववतु। सह नौ भुनक्तु। सह वीर्यं करवावहै।”
-(कृष्ण यजुर्वेद, तैत्तिरीय उपनिषद्, ब्रह्मानन्द वल्ली)
अर्थात्, हे परमेश्वर! हामी दुवै (गुरु र शिष्य वा सबै मानिस) को साथमा रक्षा गर्नुहोस्। हामी दुवैलाई साथमा (ज्ञान वा कर्मको फल) को उपभोग गर्न दिनुहोस्। हामी दुवै साथमा बलशाली (वीर) कार्यहरू गरौँ।
यसले कर्तव्यमा सहयोग, समन्वय र सह-अस्तित्व को भावनालाई जोड दिएको छ।
👤सन्तुलन, निर्लिप्तता र निष्काम कर्म👤
कर्तव्यबोधको सबैभन्दा उच्चतम अभिव्यक्ति श्रीमद्भगवद्गीता मा पाइन्छ, जुन वैदिक विचारकै परिपक्वता हो। कर्तव्यलाई फलको आशक्तिबाट मुक्त राख्नु नै श्रेष्ठ धर्म हो भन्ने शिक्षा यसमा छ। जब मानिस आफ्नो कर्तव्यलाई निःस्वार्थ भाव ले गर्छ, तब मात्र ऊ कर्मको बन्धन बाट मुक्त हुन सक्छ र परम शान्ति (मोक्ष) प्राप्त गर्न सक्छ।
“कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि॥”
-(श्रीमद्भगवद्गीता २.४७)
अर्थात्, कर्म गर्नुमा तिम्रो अधिकार छ, फलमा कहिल्यै होइन। तिमी कर्मको फलको हेतु (कारण) नबन र तिम्रो अकर्म (कर्म नगर्ने) मा पनि आसक्ति नहोस्।
यो सूत्रले कर्तव्यको दार्शनिक उचाइ लाई प्रस्ट्याउँछ। आसक्तिरहित भएर कर्तव्य पालना गर्नु नै वैदिक कर्तव्यबोधको मर्म हो। यसलाई ‘निष्काम कर्म’ भनिन्छ।
🌍️आजको सन्दर्भ र व्यापक दृष्टि🌍️
वेदले देखाएको कर्तव्यबोधको मार्ग आज पनि उति नै प्रासंगिक छ। आधुनिकताको दौडमा जब व्यक्ति आफ्नो मूल्य र उद्देश्य बाट भड्किएको छ, तब वैदिक धर्मले ‘स्वधर्म’ को पालन गर्न र ‘समग्र कल्याण’ का लागि कर्म गर्न सिकाउँछ। कर्तव्यबोधलाई एउटा व्यापक दृष्टि प्रदान गर्दै, अथर्ववेदको यो मन्त्रले समस्त विश्वको भ्रातृत्व को भावना र विश्वव्यापी कर्तव्यको आवश्यकतालाई बुझाउँछ:
“मा भ्राता भ्रातरं द्विक्षन् मा स्वसारमुत स्वसा।
सम्यञ्चः सव्रता भूत्वा वाचं वदत भद्रया॥”
– (अथर्ववेद ३.३०.३)
अर्थात्, भाइले भाइलाई घृणा नगरोस्, बहिनीले पनि बहिनीलाई घृणा नगरोस्। सबै मिलेर एकै नियमको पालना गर्दै कल्याणकारी बोली बोलौँ।
वैदिक कर्तव्यबोधले हामीलाई के सिकाउँछ भने, कर्तव्य पालना गर्नु कुनै वैकल्पिक कार्य होइन, यो त मानव हुनुको अनिवार्य शर्त हो। व्यक्तिगत उन्नति, सामाजिक सद्भाव र ब्रह्माण्डीय सन्तुलन कायम राख्नको लागि, वेदमा निहित कर्तव्य र धर्मको यो गहिरो दर्शन सधैँ मार्गदर्शक प्रकाश बनिरहनेछ।
