शिक्षक तथा अपाङ्गता अधिकारका विषयमा रुचि राख्ने लेखक
अक्टोबर १५ — सेतो छडीको सम्मान, स्वतन्त्र आवागमनको अधिकार र समावेशी समाज निर्माणको संकल्प।
सेतो छडी हातमा लिएर सडकमा हिँडिरहेको व्यक्तिलाई देख्दा हामीले एउटा सहायक उपकरण मात्र देखिरहेका हुँदैनौँ। त्यससँग जोडिएको हुन्छ—आफ्नो बाटो आफैँ पहिचान गर्ने प्रयास, स्वतन्त्र रूपमा जीवन जिउने आकाङ्क्षा र समाजमा समान अधिकारका साथ बाँच्न पाउने अपेक्षा।
हरेक वर्ष अक्टोबर १५ मा मनाइने अन्तर्राष्ट्रिय सेतो छडी दिवसले दृष्टिविहीन तथा न्यून दृष्टियुक्त व्यक्तिहरूको स्वतन्त्र आवागमन, सुरक्षित यात्रा, आत्मनिर्भरता र सामाजिक सहभागिताको महत्त्वलाई उजागर गर्छ। यो दिवसको मूल सन्देश सहानुभूति व्यक्त गर्नुमा मात्र सीमित छैन; यसले अधिकारको सम्मान र व्यवहारमा समान अवसर सुनिश्चित गर्न आह्वान गर्छ।
इतिहास : सुरक्षा र पहिचानदेखि अधिकारको अभियानसम्म
सेतो छडीको इतिहासलाई कुनै एक व्यक्तिको आविष्कारमा मात्र सीमित गर्न सकिँदैन। यसको विकास दृष्टिसम्बन्धी अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको आवागमनसम्बन्धी आवश्यकता, सडक सुरक्षाका चुनौती र सार्वजनिक जनचेतनासँग जोडिएको छ।
सन् १९२० र १९३० को दशकमा बेलायत, फ्रान्स र अमेरिकालगायत विभिन्न स्थानमा सेतो छडीको प्रयोग तथा प्रचारप्रसारसँग सम्बन्धित प्रयासहरू भएका थिए। बेलायतको ब्रिस्टलका जेम्स बिग्सले सन् १९२१ मा आफ्नो लौरोमा सेतो रङ लगाएको विवरण आधुनिक सेतो छडीको इतिहासमा उल्लेख गरिन्छ। यस्ता प्रारम्भिक घटनाले सेतो छडीलाई अरूले सजिलै देख्न सक्ने बनाउने र सडकमा प्रयोगकर्ताको सुरक्षामा ध्यानाकर्षण गर्ने विचारको विकासलाई बुझ्न मद्दत गर्छन्।
यस इतिहासको सबैभन्दा स्पष्ट रूपमा अभिलेखित महत्त्वपूर्ण घटना सन् १९६४ मा भयो। अमेरिकी कङ्ग्रेसले अक्टोबर ६, १९६४ मा पारित गरेको संयुक्त प्रस्तावले राष्ट्रपतिलाई प्रत्येक वर्ष अक्टोबर १५ लाई White Cane Safety Day का रूपमा घोषणा गर्न अधिकार प्रदान गर्‍यो। तत्कालीन राष्ट्रपति लिन्डन बी. जोन्सनले सन् १९६४ अक्टोबर १५ का लागि पहिलो औपचारिक घोषणा गरे।
त्यस घोषणाको मुख्य उद्देश्य सेतो छडीको महत्त्वबारे जनचेतना फैलाउनु र सडक तथा राजमार्गमा सेतो छडी प्रयोग गर्ने व्यक्तिप्रति सवारीचालकले विशेष सावधानी अपनाउनुपर्ने कुरा स्मरण गराउनु थियो। यो तथ्य अमेरिकी राष्ट्रपतीय अभिलेख तथा सरकारी दस्तावेजमा उपलब्ध छ।
सन् १९६४ को उक्त घोषणापछि सेतो छडी दिवसको सन्देश समयसँगै व्यापक हुँदै गएको देखिन्छ। आज यसलाई सुरक्षित आवागमनसँगै स्वतन्त्रता, समान अवसर, सामाजिक सहभागिता र दृष्टिसम्बन्धी अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको अधिकारबारे जनचेतना फैलाउने अवसरका रूपमा पनि लिइन्छ।
सेतो छडी : एउटा उपकरणभन्दा धेरै ठूलो अर्थ
सेतो छडीले प्रयोगकर्तालाई बाटोमा रहेका अवरोध पहिचान गर्न, आफ्नो चाल र दिशाबारे जानकारी लिन तथा आवागमनका क्रममा सम्भावित जोखिम बुझ्न सहयोग गर्छ। उचित तालिम र अभ्यासका साथ यसको प्रयोगले दैनिक जीवनमा स्वतन्त्रता र आत्मविश्वास बढाउन मद्दत गर्न सक्छ।
तर सेतो छडीले सबै जोखिम हटाउँदैन। अव्यवस्थित सडक, खुला नाली, फुटपाथमा राखिएका सामग्री, अवरोधयुक्त स्पर्शनीय मार्ग र असुरक्षित सडक पार गर्ने स्थानले आवागमन कठिन बनाउन सक्छन्।
त्यसैले स्वतन्त्र आवागमनको जिम्मेवारी छडी प्रयोग गर्ने व्यक्तिको व्यक्तिगत प्रयासमा मात्र छोड्न मिल्दैन। सुरक्षित भौतिक संरचना, पहुँचयुक्त सार्वजनिक सेवा र सहयोगी सामाजिक व्यवहार पनि उत्तिकै आवश्यक छन्।
सेतो छडीले बाटो पहिचान गर्न सहयोग गर्छ; त्यो बाटो सुरक्षित बनाउने जिम्मेवारी व्यक्ति, समाज र राज्य सबैको हो।
नेपालको परिवेश : अधिकारलाई व्यवहारमा उतार्ने चुनौती
नेपालमा दृष्टिविहीन तथा न्यून दृष्टियुक्त व्यक्तिहरूको स्वतन्त्र आवागमन र सार्वजनिक जीवनमा सहभागितालाई सहज बनाउन पहुँचयुक्त वातावरण निर्माण आवश्यक छ। सडक, फुटपाथ, सार्वजनिक यातायात, विद्यालय, अस्पताल र सरकारी कार्यालयको संरचना तथा सेवा सबै नागरिकका लागि प्रयोगयोग्य हुनुपर्छ।
कतिपय स्थानमा फुटपाथको अवरोध, खुला नाली, अव्यवस्थित पार्किङ र स्पर्शनीय मार्गको कमीले सुरक्षित हिँडडुलमा कठिनाइ उत्पन्न गर्न सक्छ। यस्ता समस्याको समाधान केवल भौतिक संरचना निर्माण गरेर मात्र सम्भव हुँदैन; त्यसको उचित प्रयोग, नियमित मर्मतसम्भार र प्रयोगकर्ताको अनुभवलाई ध्यानमा राख्नु पनि आवश्यक हुन्छ।
नेपालको संविधान, अपाङ्गता भएका व्यक्तिको अधिकारसम्बन्धी ऐन, २०७४ तथा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको अधिकारसम्बन्धी महासन्धिले समानता, पहुँच, अधिकार र सहभागिताका विषयलाई महत्त्व दिएका छन्। नेपालको अपाङ्गता भएका व्यक्तिको अधिकारसम्बन्धी ऐनको दफा १५ ले शैक्षिक संस्था, आवास, कार्यस्थल, भवन, सडक, यातायात तथा विद्युतीय सञ्चार सेवामा सहज पहुँचको अधिकारसम्बन्धी व्यवस्था गरेको छ।
यी कानुनी व्यवस्थाको वास्तविक प्रभाव त्यसको कार्यान्वयनबाट देखिनुपर्छ। स्थानीय तहले पहुँचयुक्त संरचनामा ध्यान दिनुपर्छ, विद्यालयले समावेशी सिकाइको वातावरण बनाउनुपर्छ र सार्वजनिक सेवा प्रदायकले सूचना तथा सेवामा समान पहुँच सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
शिक्षा, रोजगारी र प्रविधिमा समान अवसर
दृष्टिविहीन हुनु भनेको व्यक्तिमा ज्ञान, सीप, प्रतिभा वा क्षमता नहुनु होइन। उचित अवसर र आवश्यक सहयोग प्राप्त भएमा दृष्टिसम्बन्धी अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूले शिक्षा, रोजगारी, साहित्य, सञ्चार, सामाजिक सेवा, प्रशासन र अन्य क्षेत्रमा योगदान दिन सक्छन्।
यसका लागि विद्यालय तथा क्याम्पसमा पहुँचयुक्त पाठ्यसामग्री, परीक्षा सुविधा र सहायक प्रविधिको व्यवस्था आवश्यक छ। कार्यस्थलमा व्यक्तिको क्षमता र कामको प्रकृतिअनुसार आवश्यक समायोजन गर्नुपर्छ। डिजिटल सेवाहरूलाई पनि पर्दा पढ्ने सफ्टवेयर तथा अन्य पहुँचयोग्य सुविधासँग प्रयोग गर्न मिल्ने बनाउनुपर्छ।
आधुनिक प्रविधिले दृष्टिविहीन तथा न्यून दृष्टियुक्त व्यक्तिहरूका लागि नयाँ सम्भावना खोलेको छ। श्रव्य सूचना, डिजिटल नक्सा र सहायक उपकरणले दैनिक जीवनलाई सहज बनाउन सक्छन्। तर प्रविधिको विकासले सुरक्षित सडक, पहुँचयुक्त भवन र समान अवसरको आवश्यकतालाई हटाउँदैन।
हामीले कसरी सहयोग गर्ने?
सेतो छडी प्रयोग गर्ने व्यक्तिलाई सहयोग आवश्यक देखिएमा पहिले सोध्नु उचित हुन्छ। उहाँको अनुमति नलिई छडी समात्ने, हात तान्ने वा जबर्जस्ती बाटो देखाउने काम गर्नु हुँदैन। सहयोग चाहिएको अवस्थामा उहाँले दिएको निर्देशनअनुसार सहयोग गर्नुपर्छ।
सवारीचालकले सावधानी अपनाउने, पैदलयात्रीले फुटपाथ अवरुद्ध नगर्ने र सार्वजनिक निकायले पहुँचयुक्त संरचना निर्माण गर्ने कामले स्वतन्त्र आवागमनलाई सहज बनाउन सक्छ।
परिवार, विद्यालय, समुदाय, सञ्चारमाध्यम र राज्यका निकायले पनि दृष्टिसम्बन्धी अपाङ्गताबारे रहेका गलत धारणालाई हटाउन र सम्मानपूर्ण व्यवहार विकास गर्न योगदान दिनुपर्छ।
दिवस मनाउनेभन्दा उद्देश्य पूरा गर्नु महत्त्वपूर्ण
अक्टोबर १५ मा शुभकामना सन्देश प्रकाशित गर्नु वा जनचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्नु सकारात्मक काम हो। तर यस दिवसको सार त्यसपछि हुने व्यवहारिक परिवर्तनमा देखिनुपर्छ।
हाम्रा फुटपाथ कति सुरक्षित छन्? विद्यालयका सिकाइ सामग्री कति पहुँचयोग्य छन्? सार्वजनिक कार्यालयमा सूचना तथा सेवा प्रयोग गर्न कति सहज छ? दृष्टिविहीन व्यक्तिका सुझावलाई योजना निर्माणमा कति स्थान दिइएको छ?
यस्ता प्रश्नले दिवसलाई औपचारिक कार्यक्रमभन्दा अघि बढाएर सामाजिक सुधारको अवसर बनाउन मद्दत गर्छन्।
दृष्टिविहीन तथा न्यून दृष्टियुक्त व्यक्तिहरूलाई योजनाका लाभग्राहीका रूपमा मात्र होइन, आफ्नो अनुभव र आवश्यकताका आधारमा समाधान प्रस्तुत गर्न सक्ने अधिकारसम्पन्न सहभागीका रूपमा समेट्नुपर्छ।
निष्कर्ष : अवरोध हटाऔँ, अवसर विस्तार गरौँ
सेतो छडीको इतिहासले सुरक्षित आवागमन र सार्वजनिक पहिचानको आवश्यकतालाई सम्झाउँछ। यसको वर्तमान सन्देश भने अझ व्यापक छ—स्वतन्त्रता, आत्मसम्मान, समान अवसर र सामाजिक सहभागिता।
कुनै व्यक्तिको दृष्टिसम्बन्धी अवस्थाले उसको जीवनका सम्भावना सीमित हुनु हुँदैन। व्यक्तिको स्वतन्त्रता सुनिश्चित गर्न व्यक्तिगत प्रयाससँगै पहुँचयुक्त पूर्वाधार, सहयोगी सामाजिक व्यवहार र कानुनी व्यवस्थाको प्रभावकारी कार्यान्वयन आवश्यक हुन्छ।
आउनुहोस्, सेतो छडी प्रयोग गर्ने व्यक्तिलाई दयाको दृष्टिले होइन, समान अधिकार भएका नागरिकका रूपमा सम्मान गरौँ। बाटोमा अवरोध थप्ने होइन, अवरोध हटाउने संस्कार विकास गरौँ। स्वतन्त्र आवागमनलाई विशेष सुविधा होइन, समान सहभागिताका लागि आवश्यक पहुँचका रूपमा बुझौँ।
सेतो छडीको सम्मान गरौँ, स्वतन्त्र आवागमनको अधिकार सुनिश्चित गरौँ र सबैका लागि पहुँचयुक्त तथा समावेशी समाज निर्माणमा हातेमालो गरौँ।
अन्तर्राष्ट्रिय सेतो छडी दिवसको हार्दिक शुभकामना!
लेखक परिचय
टिकाराम पौडेल शिक्षक तथा अपाङ्गता अधिकारका विषयमा रुचि राख्ने लेखक हुन्। उनी शिक्षा, समावेशिता, पहुँचयुक्त वातावरण र अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको समान अधिकारसम्बन्धी विषयमा चासो राख्छन्।
सन्दर्भ सामग्री
१. The American Presidency Project, Proclamation 3622—White Cane Safety Day, 1964
https://www.presidency.ucsb.edu/documents/proclamation-3622-white-cane-safety-day-1964
२. नेपाल कानून आयोग, अपाङ्गता भएका व्यक्तिको अधिकारसम्बन्धी ऐन, २०७४
https://repository.lawcommission.gov.np/np/category/documents/prevailing-law/statutes-acts/
३. संयुक्त राष्ट्रसङ्घ मानव अधिकार उच्चायुक्तको कार्यालय, Convention on the Rights of Persons with Disabilities
https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/convention-rights-persons-disabilities