(दर्शन दीप: विषय क्रमांक ६४)
के साच्चै शान्ति बाहिर कतै छ त? हिजो आकाशमा देखिएको मधुरो चन्द्रमाले मलाई एउटा कुरा सम्झायो, जसरी चन्द्रमाको प्रकाश आफ्नै होइन, त्यसरी नै हाम्रो यो अहंकार पनि उधारो मात्रै हो। यही विचारले आज मलाई उपनिषद्को त्यो अगाध समुद्रमा डुबुल्की मार्न प्रेरित गर्‍यो।
हाम्रो वैदिक वाङ्मयमा उपनिषद्लाई ‘वेदान्त’ भनिन्छ, अर्थात् ज्ञानको अन्तिम सीमा। तर यो केवल टाउकोले बुझ्ने ज्ञान मात्र होइन, यो त हृदयले अनुभव गर्ने भक्ति र ध्यानको पराकाष्ठा हो। कतिपय मानिसहरू सोच्छन् कि उपनिषद् केवल शुष्क तर्कको विषय हो। तर सत्य त्यस्तो छैन। आदि शंकराचार्यका टीकाहरू पल्टाएर हेर्ने हो भने, त्यहाँ हरेक शब्दमा एउटा गहिरो आत्मीयता र ईश्वरप्रतिको समर्पण भेटिन्छ। उपनिषद्ले हामीलाई ‘तत्वमसि’ (त्यो तिमी नै हौ) भनिरहँदा, यसले हाम्रो अहम्‌लाई भत्काएर एउटा व्यापक प्रेम वा भक्तिमा समाहित गरिदिन्छ।
वैदिक कालमा ऋषिहरूले जब ब्रह्माण्डको रहस्य खोज्न थाले, उनीहरूले बाहिर मात्र होइन, आफ्नै भित्र चियाए। आरण्यकहरूमा गरिएको त्यो गहन चिन्तन नै उपनिषद्को रूपमा प्रस्फुटित भयो। एउटा कथा छ, नचिकेता र यमराजको। सानो बालक नचिकेताले मृत्युका देवतासँग जुन प्रश्न गरे, त्यो आजको आधुनिक विज्ञानले खोजिरहेको ‘चेतना’ (Consciousness) को स्रोत नै त हो। हामी बाहिर जतिसुकै प्रविधिमा अगाडि बढे पनि, जबसम्म आफ्नो मनको शान्ति र त्यो परम सत्तासँगको सामीप्य पाउँदैनौँ, तबसम्म हाम्रो यात्रा अधुरो रहन्छ।
भक्ति ध्यान भनेको केवल मूर्ति अगाडि बस्नु मात्र होइन। यो त एउटा यस्तो प्रक्रिया हो, जहाँ साधकले आफ्नो सीमित अस्तित्वलाई त्यो असीमित परमात्मामा अर्पण गर्दछ। मुण्डक उपनिषद्‌मा एउटा सुन्दर मन्त्र छ, जसले यो स्थितिलाई प्रष्ट पार्छ:
ओमित्येवं ध्यायथ आत्मानं स्वस्ति वः पाराय तमसः परस्तात् ॥
अर्थात्, ओमलाई नै आधार मानेर आत्माको ध्यान गर, तिम्रो यो अन्धकारभन्दा टाढाको यात्रा कल्याणकारी होस्।
मन्त्रकाे भावार्थ याे हाे कि हाम्रो जीवनमा अज्ञानताको एउटा बाक्लो पर्दा छ, जसलाई उपनिषद्ले ‘तम’ अर्थात् अन्धकार भनेको छ। जब हामी ‘ओम’ को ध्वनि र त्यसको अर्थमा एकाग्र हुन्छौँ, तब हाम्रो मन संकुचित विचारहरूबाट माथि उठेर त्यो ज्योतिर्मय तत्वमा पुग्छ। यो नै वास्तविक भक्ति हो, जहाँ भक्त र भगवान् बीचको दूरी समाप्त हुन्छ।
मलाई कहिलेकाहीँ अचम्म लाग्छ, आधुनिक मनोविज्ञानले आज ‘माइन्डफुलनेस’ (Mindfulness) को कुरा गरिरहेको छ, जुन हाम्रा ऋषिहरूले हजारौँ वर्ष पहिले ध्यानको रूपमा प्रतिपादन गरे। आजको तनावपूर्ण समाजमा, जहाँ मानिसहरू डिप्रेसन र चिन्ताले पिरोलिएका छन्, उपनिषद्को यो ‘सोऽहम्’ भाव कति सान्दर्भिक छ! हामीले आफूलाई शरीर मात्र मान्दा नै सबै दुःख सुरु हुन्छन्। तर जब ध्यानको माध्यमबाट हामी आफूलाई त्यो अविनाशी आत्माको रूपमा देख्छौँ, तब डर आफैँ भाग्छ।
अर्को एउटा अद्भुत मन्त्र श्वेताश्वतर उपनिषद्‌बाट स्मरण भइरहेछ:
वेदाहमेतं पुरुषं महान्तमादित्यवर्णं तमसः परस्तात् ।
तमेव विदित्वाति मृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय ॥
अर्थात्, म त्यो अन्धकारभन्दा टाढा, सूर्य झैँ चमकिलो महान् पुरुषलाई जान्दछु। उसलाई नै जानेर मृत्युलाई जित्न सकिन्छ, मुक्तिको अरू कुनै बाटो छैन।
मन्त्रकाे भावार्थ याे हाे कि यो संसारमा हामी जतिसुकै सुख-सुविधा जुटाऔँ, तर मृत्यु र रोगको भय सधैँ रहिरहन्छ। ऋषि भन्छन् मैले त्यो सत्यलाई देखिसकेको छु, जो सबै दुःखभन्दा माथि छ। यो मन्त्रले हामीलाई आशावादी हुन सिकाउँछ। यसले भन्छ कि हामी कमजोर छैनौँ, हामी त त्यो ‘आदित्यवर्ण’ परमात्माका सन्तान हौँ। यसले हाम्रो आत्मविश्वास बढाउँछ र जीवनप्रतिको दृष्टिकोण नै बदलिदिन्छ।
मैले आफ्नै जीवनमा पनि अनुभव गरेको छु, जब कार्यालयमा कामको धेरै चाप हुन्छ वा कुनै निर्णय लिन गाह्रो हुन्छ, तब पाँच मिनेट आँखा चिम्लेर आफ्नो श्वासमा ध्यान दिँदा र ‘म एक्लो छैन, त्यो विराट सत्ता मभित्रै छ’ भन्ने सोच्दा अचम्मको ऊर्जा प्राप्त हुन्छ। यो केवल धर्म मात्र होइन, यो त जीवन जिउने एउटा उत्कृष्ट कला हो। गीता प्रेसका साना-साना पुस्तकहरूमा दिइएका ती सरल उपदेशहरूले पनि यही कर्म र भक्तिको समन्वयलाई जोड दिएका छन् ।
वर्तमान सन्दर्भमा भक्ति र ध्यानको उपयोगिता:
१. मानसिक स्वास्थ्य: ध्यानले हाम्रो स्नायु प्रणालीलाई शान्त पार्छ। आधुनिक मेडिकल साइन्सले पनि स्वीकार गरेको छ कि नियमित ध्यानले रक्तचाप कम गर्छ र एकाग्रता बढाउँछ।२. सामाजिक सद्भाव: उपनिषद्ले ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ को शिक्षा दिन्छ। जब हामी सबैमा एउटै आत्मा देख्छौँ, तब भेदभाव र घृणाको ठाउँ रहँदैन।
३. नैतिक जीवन: जब मानिसमा ईश्वरप्रतिको भक्ति र ध्यानको संस्कार हुन्छ, ऊ गलत बाटोमा लाग्न डराउँछ। उसको अन्तरात्माले उसलाई सधैँ सही मार्ग देखाउँछ।
साधक र गृहस्थका लागि केही व्यवहारिक उपायहरू:
• हरेक दिन बिहान वा बेलुका कम्तिमा १५ मिनेट शान्त ठाउँमा बसेर श्वास-प्रश्वासमा ध्यान दिनुहोस्।
• उपनिषद्का साना-साना मन्त्र वा वाक्यहरू (जस्तै: अहं ब्रह्मास्मि) को मनमनै जप गर्नुहोस्।
• आफ्नो दैनिक कामलाई नै ‘ईश्वरको सेवा’ ठानेर गर्नुहोस्। व्यवसाय होस् वा घरको खाना बनाउँदा, त्यसमा समर्पणको भाव राख्नुहोस्।
• सात्विक आहार र सकारात्मक विचारलाई प्राथमिकता दिनुहोस्। रामायण वा महाभारतका ती प्रसंगहरू पढ्नुहोस्, जहाँ भक्तिले कठिन परिस्थितिमा पनि विजय दिलाएको छ।
अन्त्यमा, उपनिषद् कुनै पुस्तकालयमा थन्क्याउने किताब होइन, यो त हाम्रो जीवनको हरेक पलमा बाँच्नुपर्ने सत्य हो। हामीले आजदेखि नै अलिकति समय निकालेर आफ्नो भित्रको त्यो ‘परमेश्वर’ सँग कुरा गर्न थाल्यौँ भने, यो संसार पक्कै पनि अझै सुन्दर हुनेछ। एउटा आम व्यक्तिकाे रूपमा मैले बुझेको कुरा यही हो। शान्ति बाहिरको पद वा पैसामा होइन, आफ्नै हृदयको ध्यानमा छ।