(दर्शन दीप: विषय क्रमांक ६२)
हाम्रो समाजमा एउटा पुरानो उखान छ, ‘जन्मिएपछि एकदिन मर्नैपर्छ।’ यो सुन्दा जति सामान्य लाग्छ, यसको गहिराइ भने त्यति नै अथाह छ। हिजाे दिउँसो कार्यालय परिसरमा रहेकाे पिपलको सुकेको पात खसेको देखेँ। त्यो दृश्यले मलाई एकछिन स्तब्ध बनायो।जीवनकाे भागदौडमा हामीले बिर्सिरहेका हुन्छौँ कि हामी पनि त्यही पातजस्तै एकदिन झर्नेछौँ। तर के त्यो झर्नु नै अन्त्य हो त?
यही प्रश्नले मलाई उपनिषद्का पानाहरूतिर डोर्‍यायो। उपनिषद्, जसलाई हामीले वेदान्त पनि भन्छौँ, त्यहाँ मृत्युलाई डरको रूपमा होइन, बरु एउटा रूपान्तरणको रूपमा व्याख्या गरिएको छ। कठोपनिषद्मा बालक नचिकेता र मृत्युका देवता यमराजबीचको जुन संवाद छ, त्यसले त मानौँ मृत्युको सम्पूर्ण रहस्य नै खोतलेर राखिदिएको छ।यमराज भन्नुहुन्छ कि शरीर नाशवान् छ, तर यसभित्र रहेको चेतना कहिल्यै मर्दैन। यो कुरा सुन्दा कतिपयलाई काल्पनिक लाग्न सक्छ, तर आधुनिक विज्ञानको ‘ऊर्जा संरक्षणको नियम’ (Law of Conservation of Energy) लाई हेर्ने हो भने ऊर्जा कहिल्यै नष्ट हुँदैन, मात्र यसको स्वरूप बदलिन्छ। उपनिषद्ले हजारौँ वर्ष पहिले नै यही सत्यलाई ‘आत्मा’ को माध्यमबाट व्यक्त गरेको थियो।
यस सन्दर्भमा कठोपनिषद्को यो मन्त्र निकै मननयोग्य छ:
न जायते म्रियते वा विपश्चिन्नायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चित्।
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे।।
अर्थात्, यो चैतन्य स्वरूप आत्मा न त कहिल्यै जन्मिन्छ, न त कहिल्यै मर्छ नै। यो कसैबाट उत्पन्न भएको होइन र यसबाट पनि अरू केही उत्पन्न भएको छैन। यो जन्मरहित, नित्य (सधैँ रहने), शाश्वत (कहिले अन्त्य नहुने) र पुरातन छ। शरीर मारिँदा पनि यो मारिँदैन।
मन्त्रकाे भावार्थ याे हाे कि हामी जुन ‘म’ भन्ने भाव बोकेर हिँड्छौँ, त्यो वास्तवमा यो हाडछालाको शरीर मात्र होइन। यो त एउटा ऊर्जाको प्रवाह हो जुन शरीर परिवर्तन भइरहँदा पनि स्थिर रहन्छ। जसरी हामीले पुराना लुगा फालेर नयाँ फेर्छौँ, आत्माले पनि त्यसै गर्छ। यो कुरा बुझ्ने बित्तिकै मृत्युप्रतिको जुन एउटा जन्मजात त्रास हुन्छ, त्यो बिस्तारै हराउन थाल्छ।
यस्तै गीताको दोस्रो अध्यायमा भनिएको छ :
न जायते म्रियते वा कदाचिन्, नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो, न हन्यते हन्यमाने शरीरे ।।२०।।
अर्थात्, आत्माका लागि न कहिल्यै जन्म छ, न मृत्यु । ऊ आजन्मा छ, नित्य छ, शाश्वत छ र सबैभन्दा पुरानो छ । शरीर मर्दा पनि यो मर्दैन । यसैबाट हामीले आत्माको ज्ञान पाउन सक्छौं ।
कहिलेकाहीँ म सोच्दछु, यदि हामीले मृत्युलाई यसरी नै बुझ्न सकेको भए हाम्रो समाजमा व्याप्त लोभ र मोह कति कम हुन्थ्यो होला! मानिसहरू पद, प्रतिष्ठा र पैसाका लागि जति मरिहत्ते गर्छन्, उनीहरूलाई यो थाहा छैन कि यी सबै कुराहरू यहीँको माटोमा मिल्नेछन्। आदि शङ्कराचार्यले आफ्ना टीकाहरूमा बारम्बार भन्नुभएको छ कि ‘ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या’। यहाँ मिथ्याको अर्थ ‘छैन’ भन्ने होइन, बरु ‘परिवर्तनशील’ भन्ने हो। जुन कुरा बदलिरहन्छ, त्यसैमा टाँसिएर बस्नु नै दुःखको कारण हो।
अर्को एउटा निकै सुन्दर मन्त्र बृहदारण्यक उपनिषद्मा पाइन्छ, जसलाई हामीले प्रायः प्रार्थनाको रूपमा उच्चारण गर्छौँ:
असतो मा सद्गमय। तमसो मा ज्योतिर्गमय। मृत्योर्मा अमृतं गमय। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥
अर्थात्, मलाई असत्यबाट सत्यतर्फ लैजानुहोस्। मलाई अन्धकारबाट ज्योतितर्फ लैजानुहोस्। मलाई मृत्युबाट अमरतातर्फ लैजानुहोस्।
मन्त्रकाे भावार्थ याे हाे कि यहाँ अमरता (अमृत) को अर्थ भौतिक शरीर कहिल्यै नमर्नु होइन। यसको वास्तविक अर्थ त मृत्युको भयबाट मुक्त हुनु र आफ्नो वास्तविक अविनाशी स्वरूपलाई चिन्नु हो। जब मानिसले आफूलाई शरीरभन्दा माथिको चेतना सम्झन्छ, तब उ मृत्युको सीमाभन्दा बाहिर पुग्छ।
आजको आधुनिक मनोविज्ञानले पनि ‘डेथ एन्जाइटी’ (मृत्युको चिन्ता) लाई मानसिक तनावको एउटा ठूलो कारण मानेको छ। उपनिषद्को यो दर्शनले मानिसलाई मानसिक रूपमा बलियो बनाउँछ। यसले सिकाउँछ कि जीवन एउटा यात्रा हो, गन्तव्य होइन। मानवशास्त्रको दृष्टिले हेर्दा पनि हरेक संस्कृतिले मृत्युलाई आफ्नै तरिकाले व्याख्या गरेको छ, तर वैदिक दर्शनले जति गहिराइमा पुगेर यसलाई उत्सव र शान्तिको रूपमा स्विकारेको छ, त्यो अन्यत्र पाउन मुस्किल छ।
एकपटक एउटा सानो गाउँमा जाँदा त्यहाँका वृद्धहरूले मृत्युलाई निकै सहज रूपमा लिएको देखेँ। उनीहरू भन्थे, “बाबु, यो चोला त पाहुना घर पो त!” कति सरल तर कति दार्शनिक कुरा! हामीले जति धेरै शास्त्र पढे पनि अन्तिममा बुझ्ने सत्य यही नै हो।
मृत्यु सम्बन्धि वैदिक धारणा हृदयंगम गर्न, यसको भयबाट मुक्त हुन र यसकाे उपयाेगिता सम्बन्धमा:
हामीले उपनिषद्को यो ज्ञानलाई केवल पुस्तकमा मात्र सीमित राख्नु हुँदैन। गृहस्थ जीवनमा रहेका हामी सबैका लागि यसको ठूलो महत्त्व छ।
१. भयबाट मुक्ति: जब हामी मृत्युलाई एउटा स्वाभाविक प्रक्रिया मान्छौँ, तब साना-तिना नोक्सानी वा रोगव्याधिमा हामी अत्तालिँदैनौँ। यसले हाम्रो मानसिक स्वास्थ्यलाई सन्तुलित राख्छ।
२. नैतिकताको विकास: ‘सबैमा त्यही एउटै चेतना छ’ भन्ने भावले गर्दा अरूप्रति सहानुभूति र करुणा जाग्छ। भ्रष्टाचार र छलछाम जस्ता सामाजिक विकृतिहरू कम गर्न यो दार्शनिक बुझाइ आवश्यक छ।
३. दैनिक अभ्यास: दिनमा कम्तीमा १० मिनेट शान्त भएर बस्ने र ‘म यो शरीर मात्र होइन, म त अनन्त चेतना हुँ’ भन्ने महसुस गर्ने प्रयास गर्नुहोस्। यसलाई हाम्रो परम्परामा ‘साधना’ भनिन्छ।
४. कर्तव्य पालना: मृत्यु निश्चित छ भन्ने बुझेपछि मानिसले आजको काम भोलि भन्दैन। यसले कार्यक्षमता बढाउँछ र जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउँछ।
हाम्रो यो ज्ञानको यात्रा निकै लामो छ। हामीले यसअघि पनि विभिन्न पक्षमा चर्चा गर्दै आएका छौँ र यो क्रम निरन्तर अगाडि बढिरहेको छ। मृत्युलाई बुझ्नु भनेको वास्तवमा जीवनलाई बुझ्नु हो। जसले मर्न जान्दछ, उसले मात्र सही अर्थमा जिउन जान्दछ।आजलाई यति नै। अर्को पटक हामी उपनिषद्का अन्य कुनै रोचक र गम्भीर विषयमा कुराकानी गर्नेछौँ। तपाईँको दिन शुभ रहोस्, र मनमा सधैँ त्यो शाश्वत ज्योतिको आभास भइरहोस्।