(दर्शन दीप: विषय क्रमांक ६०)
हरेक बिहान र बेलुकी जब मेरी अर्धांगिनीले पूजाकोठामा बसेर दियो बाल्छिन तब ती साना ज्योतिहरूमा मलाई अनौठो सत्य लुकेको जस्तो लाग्छ। त्यो सानो प्रकाशको थुङ्गो आखिर सूर्यकै एउटा अंश त हो नि! ठ्याक्कै यही अनुभूतिलाई हाम्रा ऋषिमुनिहरूले हजारौँ वर्षअघि वनको एकान्तमा बसेर आत्मसात् गरे, जसलाई आज हामी ‘बृहदारण्यक उपनिषद्’ का रूपमा चिन्दछौँ।
वैदिक वाङ्मयको विशाल आकाशमा उपनिषद्हरू ती चम्किला तारा हुन् जसले मानव चेतनालाई अँध्यारोबाट उज्यालोतिर डोहोऱ्याउँछन्। खासगरी शुक्ल यजुर्वेदको यो बृहदारण्यक उपनिषद् त झन् दार्शनिक गहिराइको हिसाबले एउटा महासागर नै हो। नामै त छ ‘बृहद्’ अर्थात् ठूलो र ‘आरण्यक’ अर्थात् वनमा चिन्तन गरिएको। यो त्यस्तो समयको उपज हो जहाँ मानिसहरू प्रकृतिको काखमा बसेर “म को हुँ?” भन्ने शाश्वत प्रश्नको उत्तर खोज्थे।
यस उपनिषद्‌मा एउटा निकै घतलाग्दो प्रसङ्ग छ। ऋषि याज्ञवल्क्य र उनकी पत्नी मैत्रेयीबीचको संवाद। जब याज्ञवल्क्यले आफ्नो सबै धनसम्पत्ति बाँडेर सन्न्यास लिन खोज्छन्, तब मैत्रेयीले एउटा यस्तो प्रश्न सोध्छिन् जसले आजको उपभोक्तावादी समाजलाई पनि ठूलो झट्का दिन्छ। उनले सोधिन्, “भगवन्, यदि यो सारा पृथ्वी धनले भरिएर मेरो भयो भने पनि के म अमर हुन सक्छु?” याज्ञवल्क्यको जवाफ स्पष्ट थियो, “अहँ, सम्भव छैन। धनले त केवल साधन जुटाउन सकिन्छ, मुक्ति होइन।” यहीँबाट सुरु हुन्छ त्यो महान् यात्रा, जसको चरम बिन्दु हो, ‘अहं ब्रह्मास्मि’।
यो केवल एउटा वाक्य मात्र होइन, यो त अनुभवको पराकाष्ठा हो। यसको अर्थ बुझ्न हामीले यो मन्त्रलाई हेर्नुपर्छ:
तद्धानेदं तर्ह्यव्याकृतमासीत्, तन्नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियते असौ नामायमिदंरूप इति… स एष इह प्रविष्ट आनखाग्रेभ्यः…।
(बृहदारण्यक उपनिषद् १.४.७)
अर्थात्, यो जगत सुरुमा अव्याकृत (अव्यक्त) थियो। पछि यो नाम र रूपद्वारा व्यक्त भयो। त्यो परमात्मा नै यस शरीरमा नङको टुप्पासम्म व्याप्त भएर प्रविष्ट भएको छ।मन्त्रको भावार्थ यो हो कि जसरी एउटा मैनबत्तीको प्रकाश र अर्को ठूलो डढेलोको तापमा मौलिक रूपले कुनै भिन्नता हुँदैन, त्यसरी नै हाम्रो भित्री आत्मा र त्यो विराट् ब्रह्म एउटै हुन्। “अहं ब्रह्मास्मि” भन्नुको अर्थ “म नै भगवान् हुँ” भन्ने अहंकार पाल्नु पटक्कै होइन। बरु, यसको अर्थ त यो हो कि मेरो संकुचित ‘म’ को पर्खाल भत्किएर म त्यो अनन्त चेतनासँग एकाकार भएँ।
मलाई अस्ति भर्खरैकाे एउटा कुरा याद आयो। कामको निकै चाप थियो, फाइलहरू यता र उता पल्टाउँदा पल्टाउँदै मन अशान्त भयो। त्यतिबेला मैले सोचेँ, ‘यदि म केवल यो शरीर र यो पद मात्र हुँ भने त म कति सानो र कमजोर रहेछु!’ तर जब उपनिषद्को यो मन्त्र मनमा गुन्जियो, तब लाग्यो कि मभित्र त त्यो कहिल्यै नघट्ने पूर्णता छ। आधुनिक मनोविज्ञानले जसलाई ‘सेल्फ-एक्चुअलाइजेसन’ भन्छ, हाम्रा ऋषिहरूले त्यसलाई हजारौँ वर्ष पहिले नै ‘ब्रह्मभाव’ भनिसकेका थिए।
आजको विज्ञान, विशेषगरी क्वान्टम फिजिक्सले भन्छ कि यो ब्रह्माण्डमा सबै कुरा उर्जाका लहरहरू हुन् र ती सबै एकअर्कासँग जोडिएका छन्। ‘अहं ब्रह्मास्मि’ को दर्शनले ठ्याक्कै यही कुरालाई अध्यात्मको भाषामा बुझाउँछ। जब म आफूलाई ब्रह्म ठान्छु, तब मैले अर्को व्यक्तिलाई कसरी घृणा गर्न सक्छु र? किनकि ऊ पनि त त्यही ब्रह्मकै अर्को रूप हो।
अर्को एउटा महत्त्वपूर्ण मन्त्र जुन हामीले प्रायः जपिरहन्छौँ, त्यो पनि यसै उपनिषद्को देन हो:
असतो मा सद्गमय। तमसो मा ज्योतिर्गमय। मृत्योर्माऽमृतं गमय॥
(बृहदारण्यक उपनिषद् १.३.२८)
अर्थात्, मलाई असत्यबाट सत्यतर्फ लैजाऊ। मलाई अन्धकारबाट प्रकाशतर्फ लैजाऊ। मलाई मृत्युबाट अमरतातर्फ लैजाऊ।मन्त्रको भावार्थ यो हो कि हाम्रो दैनिक जीवनका सानातिना स्वार्थ र झुटहरू ‘असत्य’ हुन्, जबकि हाम्रो आत्मिक स्वरूप ‘सत्य’ हो। अज्ञानताको अन्धकारलाई चिर्नु नै वास्तविक प्रकाश पाउनु हो।
यो दर्शन आजको मानिसका लागि झन् बढी आवश्यक छ। हामी डिप्रेसन, एक्लोपन र हीनताबोधले ग्रस्त छौँ। हामी आफूलाई सानो, असहाय र नगण्य ठान्छौँ। तर उपनिषद्ले भन्छ, ‘तिमी त अमृतका सन्तान हौ! तिमीभित्र पूरै ब्रह्माण्ड अटाएको छ।’ यो विचारले मानिसलाई जुन मानसिक बल दिन्छ, त्यो कुनै पनि मोटिभेसनल भिडियो वा औषधिले दिन सक्दैन।
सामाजिक र नैतिक रूपमा पनि यसको ठूलो महत्त्व छ। यदि समाजका हरेक व्यक्तिले आफूभित्र र अरूभित्र ब्रह्मको अंश देख्न थाल्ने हो भने अनाचार, हिंसा र भेदभाव आफैँ हराएर जान्छन्। गीताप्रेस गोरखपुरका पुराना पत्रिकाहरूमा अक्सर यो कुरा उल्लेख हुन्थ्यो कि “आत्मानं विद्धि” अर्थात् आफूलाई चिन्नु नै सबैभन्दा ठूलो धर्म हो।
गृहस्थ र साधकका लागि याे चिन्तन जीवनमा उतार्ने केही व्यवहारिक उपायहरू:
१. आत्म-चिन्तन: दिनको १० मिनेट मात्र भए पनि एकान्तमा बसेर “म यो शरीर, मन र बुद्धिभन्दा परको एउटा साक्षी चेतना हुँ” भन्ने भावना गर्नुहोस्।
२. समानताको दृष्टि: कार्यालयमा होस् वा घरमा, काम गर्ने मान्छे वा ठूलो हाकिम, सबैमा एउटै प्राणतत्व छ भन्ने महसुस गर्ने प्रयास गर्नुहोस्। यसले रिस र अहंकार कम गर्छ।
३. स्वाध्याय: महिनामा कम्तिमा एउटा उपनिषद्को सानो अंश भए पनि पढ्ने बानी बसालौँ। आदि शंकराचार्यका टीकाहरू पढ्न गाह्रो लागे सरल नेपाली अनुवादहरू पनि उपलब्ध छन्।
४. सेवा भाव: जब हामी अरूको सेवा गर्छौँ, तब वास्तवमा हामी आफ्नै विस्तृत रूपको सेवा गरिरहेका हुन्छौँ।
अन्त्यमा, यो उपनिषद्को यात्रा भनेको बाहिरबाट भित्रतिर फर्किने यात्रा हो। हामीले धेरै कुरा बाहिर खोज्यौँ- पैसामा, पदमा, सम्बन्धमा। तर वास्तविक शान्ति त त्यतिबेला मिल्छ जब हामीले महसुस गर्छौँ कि हामी आफैँमा पूर्ण छौँ। ‘अहं ब्रह्मास्मि’ को यो दार्शनिक शङ्खनादले हामीलाई सधैँ यही भनिरहन्छ कि तिमी साधारण मान्छे मात्र होइनौ, तिमी त त्यो असीम सत्ताको जीवन्त रूप हौ।​