!
आज ४६ औँ दिनको यो चिन्तन यात्रामा आइपुग्दा, मन अलि बढी नै भावुक र दार्शनिक बनेको छ। बाहिर कुहिराेकाे झरी परिरहेको छ, सायद प्रकृतिको यो लयले पनि मलाई ‘सामञ्जस्य’ को अर्थ बुझाउन खोज्दैछ।
वेदमा समानताको कुरा गर्दा यो केवल कुनै राजनीतिक नारा वा सामाजिक आन्दोलनको विषय मात्र होइन। यो त ब्रह्माण्डीय सत्य हो। ऋग्वेदको त्यो प्रसिद्ध मन्त्र सम्झिँदा अहिले पनि शरीर जिरिङ्ग हुन्छ, जहाँ ऋषिहरूले सबैको मन, विचार र संकल्प एक होस् भनेर प्रार्थना गरेका छन्।
समानो मन्त्र: समिति: समानी समानं मन: सह चित्तमेषाम् ।
समानं मन्त्रमभिमन्त्रये व: समानेन वो हविषा जुहोमि ।।
(ऋग्वेद १०.१९१.३)
अर्थात्, हाम्रो विचार (मन्त्र) समान होस्, हाम्रो संगठन वा सभा (समिति) समान होस्, हाम्रो मन र चेतना (चित्त) मा एकात्मता होस्। म तिमीहरूलाई समान विचारले अभिमन्त्रित गर्दछु र समान सामग्रीद्वारा तिमीहरूको हितको लागि आहुति दिन्छु।
दार्शनिक भावार्थ: यो मन्त्रले मानिसहरू बीचको बाह्य भिन्नतालाई भन्दा आन्तरिक एकतालाई जोड दिन्छ। यहाँ ‘समान’ शब्दको अर्थ सबैलाई एउटै साँचोमा ढाल्नु होइन, बल्कि विविधताका बीचमा एउटा साझा लक्ष्य र आत्मीयताको खोजी गर्नु हो। एउटा घरमा बस्ने सदस्यहरूको रुचि फरक होला, तर परिवारको हितका लागि उनीहरूको संकल्प एउटै हुन्छ। वेदले सिकाएको समानता यही हो।मलाई अस्ति भर्खरैकाे एउटा कुरा याद आयो। एउटा सानो प्रसङ्ग छ, जब म उपनिषद्का पानाहरू पल्टाउँदै थिएँ। ईशावास्योपनिषद् भन्छ:
यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येवानुपश्यति। अर्थात्, जसले सबै प्राणीलाई आफ्नै आत्मामा देख्छ, उसले कसरी कसैलाई घृणा गर्न सक्छ र?
अचम्म लाग्छ, आज हामी समानताका लागि ठूला-ठूला गोष्ठी गर्छौँ, तर हृदयमा भने अर्कालाई ‘पराई’ देख्ने चस्मा लगाइरहेका हुन्छौँ।
वेदको दृष्टिमा समानताका विभिन्न आयाम छन्:-
पहिलो त ‘आत्मिक समानता’ हो। शरीर त नश्वर छ, कोही गोरो होला, कोही कालो, कोही धनी त कोही गरिब, काेही उत्तर पहाड-हिमालबाट हाेला काेही तराईबाट। तर भित्रको तत्व त उही हो नि!
अर्को हो ‘सामाजिक सामञ्जस्य’। ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य र शूद्रलाई एउटै विराट पुरुषका अङ्ग मान्नुको अर्थ कुनै ठूलो वा सानो भन्ने होइन। हातले काम नगरे मुखले के खाने? खुट्टा नहिँडे शरीर कहाँ पुग्ने? सबैको भूमिका उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।
तर, कता-कता हामीले शास्त्रलाई बुझ्न ढिलो गर्यौँ कि जस्तो लाग्छ। उबेलाका ऋषिहरूले त वनस्पति र जनावरमा पनि उही चेतना देखेका थिए।
अथर्ववेदको एउटा मन्त्रले भन्छ:
समानी प्रपा सह वोऽन्नभाग: समाने योक्त्रे सह वो युनज्मि ।
(अथर्ववेद ३.३०.६)
अर्थात्, तिमीहरूको खाने पानीको स्थान (पँधेरो) साझा होस्, भोजनको भाग पनि साझा होस्। म तिमीहरूलाई एउटै बन्धनमा (प्रेमको सूत्रमा) बाँधिदिन्छु।
दार्शनिक भावार्थ: यो मन्त्रले स्रोत र साधनमा सबैको समान अधिकार हुनुपर्छ भन्ने सन्देश दिन्छ। पानी र भोजन जस्ता जीवनका आधारभूत कुरामा विभेद गर्नु अधर्म हो। ‘सह’ शब्दको प्रयोगले सह-अस्तित्व र सहकार्यको ठूलो महिमा गाएको छ।
आजको यो भागदौडपूर्ण डिजिटल युगमा, जहाँ मान्छेले मान्छेलाई चिन्न छोडिसक्यो, वैदिक समानताको सान्दर्भिकता झनै बढेर गएको छ। मानसिक तनावको एउटा मुख्य कारण नै ‘प्रतिस्पर्धा’ र ‘असमानताको बोध’ हो। यदि हामीले आफूलाई अरूभन्दा उच्च वा नीच ठान्न छोडेर ‘सबैमा म र ममा सबै’ भन्ने भाव राख्ने हो भने आधा मानसिक रोग त त्यसै निको हुन्थ्यो होला।
समाजमा अहिले जुन खाडल देखिएको छ, त्यसलाई पुर्न कुनै बाह्य कानुनले मात्र पुग्दैन। हृदय परिवर्तन चाहिन्छ। गृहस्थीहरूका लागि मेरो सानो सुझाव छ। कम्तीमा दिनको एक पटक परिवारका सबै सदस्य बसेर ‘सहनाववतु’ को पाठ गरौँ। यसले घरभित्रै एउटा सकारात्मक ऊर्जा र समानताको भाव भर्छ। साधकहरूका लागि त यो झनै अनिवार्य छ, किनकि द्वैत भाव रहेसम्म त साधना फल्दै फल्दैन।
अन्त्यमा, समानता भनेको अधिकार मात्र माग्नु होइन, कर्तव्यको बाँडफाँड पनि हो। हामीले समाजलाई के दियौँ? के हामीले कसैको दुःखमा आफ्नोपन देख्न सक्यौँ? यदि सकेका छैनौँ भने हामीले अझै वेद पढ्न बाँकी छ। यो अंकको निचोड यही हो कि समानता बाहिर खोज्ने वस्तु होइन, यो त भित्र अनुभूत गर्ने सत्य हो। भोलिका दिनमा हाम्रा व्यवहारहरू अलि बढी उदार र अलि कम संकुचित बनून्, यही नै मेरो कामना छ।
खैर, कुरा त धेरै थिए तर आजलाई यति नै। फेरि अर्को दिन यस्तै कुनै गहन विषयमा मनका कुरा गरौँला। तपाईँको दिन शुभ रहोस्, सबैमा उही परमात्माको अंश देख्न सकियोस्।
समानता कार्यन्वयनका लागि केही व्यावहारिक उपायहरू:
• आफ्नो घर, पसल वा कार्यालयमा काम गर्ने व्यक्ति वा छिमेकीसँग बोल्दा सधैँ आदरसूचक शब्द प्रयोग गर्नुहोस्।
• भोजन ग्रहण गर्नुअघि सबै प्राणीका लागि थोरै अंश छुट्याउने (बलिवैश्वदेव) परम्परालाई निरन्तरता दिनुहोस्, जसले सबैको अस्तित्वलाई स्वीकार गर्छ।
• कुनै पनि सामाजिक निर्णय लिँदा ‘यसले कसैलाई अपमान त गर्दैन?’ भन्ने प्रश्न आफैँलाई सोध्नुहोस्।
• सप्ताहमा एक पटक सामूहिक स्वाध्याय वा भजनमा सहभागी हुनुहोस् जहाँ सबै वर्ग र वर्णको समान उपस्थिति होस्।
तपाईँलाई यो चिन्तन कस्तो लाग्यो? के हामी साच्चै व्यवहारमा समानता अपनाउन तयार छौँ त? विचार गर्नुहोला।