(दर्शन दीप: विषय क्रमांक ४३)
सनातन वैदिक संस्कृतिको विशाल प्राङ्गणमा मानव जीवनलाई मर्यादित र अर्थपूर्ण बनाउन जुन वर्णाश्रम व्यवस्थाको परिकल्पना गरियो, त्यसमा ‘संन्यास’ अन्तिम र सबैभन्दा निष्कलङ्क शिखर हो । आजको भौतिकवादी दौडधुपमा हराइरहेको मानिसका लागि संन्यासको अर्थ केवल घरबार त्यागेर जङ्गल पस्नु मात्र हो भन्ने भ्रम छ । तर वास्तवमा संन्यास त चेतनाको त्यो उच्चतम अवस्था हो जहाँ व्यक्ति ‘स्व’ बाट माथि उठेर ‘सर्व’ मा समाहित हुन्छ ।
वैदिक वाङ्मयको अध्ययन गर्दा हामी पाउँछौँ कि संन्यासको आधारशिला संहिता कालदेखि नै त्याग र तपस्यामा आधारित थियो । ब्राह्मण ग्रन्थहरूले कर्मको मार्ग देखाए, आरण्यकहरूले एकान्त चिन्तनको द्वार खोले र उपनिषद् कालसम्म आइपुग्दा संन्यासले पूर्ण दार्शनिक स्वरूप प्राप्त गर्‍यो । उपनिषद्का ऋषिहरू भन्छन्, ‘जबसम्म मानिसले आफ्नो संकुचित अहङ्कारलाई विसर्जन गर्दैन, तबसम्म उसले ब्रह्माण्डीय सत्यको साक्षात्कार गर्न सक्दैन ।’
यस सन्दर्भमा मुण्डकोपनिषद् को यो मन्त्र अत्यन्तै मननीय छ:-
‘सम्प्राप्यैनमृषयो ज्ञानतृप्ताः कृतात्मानो वीतरागाः प्रशान्ताः ।
ते सर्वगं सर्वतः प्राप्य धीरा युक्तात्मानः सर्वमेवाविशन्ति ॥’
शब्दार्थ:
• सम्प्राप्यैनमृषयो: त्यो परमात्मतत्वलाई प्राप्त गरेर ऋषिहरू ।
• ज्ञानतृप्ताः: ज्ञानद्वारा पूर्ण रूपमा तृप्त भएका ।
• कृतात्मानो: शुद्ध अन्तःकरण भएका ।
• वीतरागाः प्रशान्ताः: आसक्तिरहित र अत्यन्त शान्त ।
• सर्वगं: सबैतिर व्याप्त ईश्वरलाई ।
• सर्वतः प्राप्य: सबै रूपमा प्राप्त गरेर ।
• सर्वमेवाविशन्ति: सबैमा प्रवेश गर्छन् अर्थात् एकाकार हुन्छन् ।
भावार्थ:
यो मन्त्रले संन्यासको वास्तविक फलको वर्णन गर्दछ । संन्यासी त्यो हो जो ज्ञानले तृप्त छ, जसको मनमा अब कुनै पनि बाह्य वस्तुको तृष्णा छैन । जब साधकले सबैतिर त्यही एउटै चैतन्य तत्व देख्छ, तब उसको भेदभाव अन्त्य हुन्छ र ऊ शान्तिको महासागरमा डुब्छ । यो कुनै पलायन होइन, बरु सत्यसँगको साक्षात् मिलन हो ।
आजको आधुनिक वैज्ञानिक युगमा पनि संन्यास दर्शनको सान्दर्भिकता झन् बढेर गएको छ । विज्ञानले पदार्थको सूक्ष्मता खोज्दै जाँदा अन्ततः सबै कुरा उर्जाकै स्वरूप हो भन्ने निष्कर्षमा पुगेको छ । वैदिक ऋषिहरूले हजारौँ वर्ष पहिले यही सत्यलाई ‘सर्वं खल्विदं ब्रह्म’ भनेर घोषणा गरे । आजको मान्छे बाहिरी सुखका साधन जुटाउँदा जुटाउँदै भित्रैबाट रित्तो भएको छ । यो मानसिक रित्तोपन भर्नका लागि संन्यासको ‘अनासक्ति’ योग अचूक औषधि हो ।
अर्को एक मन्त्र बृहदारण्यक उपनिषद् बाट लिऊँ जहाँ संन्यासको मार्ग स्पष्ट पारिएको छ:
‘एतमेव प्रब्राजिनो लोकमिच्छन्तः प्रव्रजन्ति ।’
शब्दार्थ:
• एतमेव: यसै (आत्मा) लाई ।
• प्रब्राजिनो: संन्यासीहरू ।
• लोकमिच्छन्तः: लोक (आत्मलोक) को इच्छा गर्दै ।
• प्रव्रजन्ति: घर छाडेर हिँड्छन् अर्थात् संन्यास लिन्छन् ।
भावार्थ:
यहाँ ‘घर छाड्नु’ को अर्थ भौतिक इँट्टा-ढुङ्गाको घर मात्र होइन, बरु मोह र ममताको घर छाड्नु हो । ऋषिहरूका अनुसार वास्तविक लोक भनेको आफ्नै आत्मा हो । जब मानिसले बाह्य जगतमा सुख खोज्न छोडेर आफ्नै भित्री जगतमा यात्रा सुरु गर्छ, त्यही विन्दुबाट संन्यासको आरम्भ हुन्छ ।

आधुनिक सन्दर्भ र सामाजिक उपयोगिता:
हाम्रो आजको समाजमा संन्यासलाई हेर्ने दृष्टिकोण अलिकति संकुचित छ । तर यदि हामीले यसलाई जीवन पद्धतिको रूपमा आत्मसात् गर्ने हो भने धेरै समस्याहरूको समाधान निस्कन्छ ।
१. मानसिक र नैतिक जीवन: आजको भ्रष्टाचार, हिंसा र अनैतिकताको जड ‘लोभ’ हो । संन्यासले सिकाउने ‘अपरिग्रह’ (अनावश्यक संग्रह नगर्नु) ले मानिसलाई नैतिक बनाउँछ । जसले थोरैमा सन्तुष्ट हुन जान्दछ, उसले अरूको अधिकार हडप्ने प्रयास गर्दैन ।
२. पर्यावरण र सादगी: संन्यासीको जीवन प्रकृतिसँग लय मिलाएर बाँच्ने जीवन हो । उपभोक्तावादी संस्कृतिले पृथ्वीको दोहन गरिरहेका बेला संन्यास दर्शनले हामीलाई ‘न्यूनतम आवश्यकता’ मा बाँच्न प्रेरित गर्छ, जुन आजको वातावरणीय संकटको उत्तम समाधान हो ।
३. सामाजिक सामञ्जस्य: संन्यासीको कुनै जात, धर्म वा संकुचित भूगोल हुँदैन । ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ को भाव बोकेको संन्यासीले समाजलाई जोड्ने काम गर्छ, तोड्ने होइन ।

साधक, गृहस्थ र समाजका लागि मार्गदर्शन:
यो ज्ञानको यात्रामा हिँडिरहँदा हामीले बुझ्नुपर्छ कि संन्यास केवल जीवनको अन्तिम अवस्था मात्र होइन, यो त एउटा निरन्तरको साधना हो । वर्तमान समयमा यसलाई कार्यान्वयन गर्न निम्न उपायहरू अपनाउन सकिन्छ:
• मानसिक संन्यास: गृहस्थमा रहेर पनि हप्ताको एक दिन वा दिनको एक घण्टा पूर्ण मौन बस्ने र ‘म र मेरो’ भन्दा बाहिर निस्केर सोच्ने अभ्यास गरौँ ।
• त्यागको अभ्यास: आफूसँग भएका अनावश्यक वस्तुहरू आवश्यक भएकाहरूलाई बाँड्ने बानी बसालौँ । यो सानो त्यागले पनि संन्यासको भाव जागृत गराउँछ ।
• साक्षी भाव: जीवनमा आउने सुख र दुःखलाई एउटा नाटकको पात्रले जस्तै साक्षी भावले हेर्न सिकौँ । परिस्थितिप्रति प्रतिक्रिया दिनु भन्दा पहिले एक पल रोकिएर त्यसको प्रभावबारे सोचौँ ।
• सेवा: संन्यास भनेको सेवाको पराकाष्ठा हो । समाजका दुःखी र गरिबको सेवालाई नै आफ्नो ईश्वरको पूजा ठान्नु नै आधुनिक संन्यास हो ।

वैदिक ऋषिहरूको यो पावन दृष्टिले हामी सबैको हृदयमा ज्ञानको दीप प्रज्वलित गरोस् । यो शृङ्खलाको भाव नै यही हो कि हामी आफ्नै प्राचीन वैभवलाई चिनौँ र त्यसलाई आधुनिक जीवनको गतिसँग तादात्म्य मिलाएर अघि बढौँ । संन्यास जीवनप्रतिको घृणा होइन, बरु जीवनलाई यसको समग्रतामा बुझ्ने साहस हो ।
शुभमस्तु ।
​