(दर्शन दीप: विषय क्रमांक ३८)
वैदिक वाङ्मयको विशाल फाँटमा ‘शब्द’ लाई केवल सञ्चारको माध्यम मात्र मानिएको छैन, बरु यसलाई ‘ब्रह्म’ को रूपमा स्वीकार गरिएको छ। “शब्दब्रह्म” को यो अवधारणा नै मन्त्र विज्ञानको मूल आधार हो। मन्त्र उच्चारण र प्राणशक्तिको अन्योन्याश्रित सम्बन्धलाई बुझ्नु भनेको ब्रह्माण्डीय ऊर्जा र मानव चेतनाबीचको सेतुलाई बुझ्नु हो।
क. वैदिक वाङ्मयमा मन्त्र र प्राणको तादात्म्य
ऋग्वेददेखि अथर्ववेदसम्मका ऋचाहरूमा मन्त्रलाई ‘मनन’ (चिन्तन) र ‘त्राण’ (रक्षण) को शक्ति मानिएको छ। वैदिक ऋषिहरूका अनुसार, जब हामी कुनै मन्त्रको शुद्ध उच्चारण गर्छौं, तब केवल ध्वनि उत्पन्न हुँदैन, बरु शरीरभित्र सुषुप्त अवस्थामा रहेको प्राणशक्ति (Vital Force) जागृत हुन्छ। प्राण केवल श्वासप्रश्वास मात्र होइन, यो त्यो सूक्ष्म ऊर्जा हो जसले ब्रह्माण्डका हरेक अणुलाई चलायमान बनाउँछ।
उपनिषद् भन्दछ, “प्राणो ह्येव भूतानामायुः” अर्थात् प्राण नै सबै प्राणीहरूको आयु र आधार हो। मन्त्रको विशिष्ट कम्पनले हाम्रो शरीरका ‘चक्र’ र ‘नाडी’ हरूमा रहेको अवरोध हटाई प्राणको प्रवाहलाई सन्तुलित बनाउँछ।
ख. उपनिषदीय शिक्षा र सन्देश
माण्डुक्य उपनिषद्ले ‘ओङ्कार’ (ॐ) लाई नै सर्वस्व मानेको छ। यसले स्पष्ट पार्छ कि अ, उ, र म् को संयुक्त उच्चारणले जाग्रत, स्वप्न र सुषुप्ति गरी तीनवटै अवस्थालाई प्रभाव पार्छ।कठोपनिषद्मा नचिकेता र यमराजको संवादमा भनिएको छ:
“सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति।
यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतत्॥”
अर्थात्, सबै वेदले जुन पदको महिमा गाउँछन्, सबै तपस्याले जसको संकेत गर्छन् र जसलाई प्राप्त गर्न मानिस ब्रह्मचर्यको पालन गर्छन्, त्यो पद ‘ॐ’ नै हो।
यो मन्त्रको शक्तिले साधकको प्राणलाई मूलाधारबाट उठाएर सहस्रार चक्रसम्म पुर्याउने सामर्थ्य राख्छ। मन्त्र उच्चारण गर्दा निस्कने ध्वनिले मस्तिष्कको ‘हाइपोथ्यालामस’ र ‘पिनियल ग्रन्थी’ लाई सक्रिय बनाई मानसिक शान्ति र आत्मिक शुद्धता प्रदान गर्छ।
ग. मन्त्र विज्ञानको दार्शनिक र वैज्ञानिक पक्ष
मन्त्र उच्चारणको विज्ञान ‘नाद’ (Sound) मा आधारित छ। आधुनिक भौतिक विज्ञानको ‘स्ट्रिङ थ्योरी’ ले पनि यो ब्रह्माण्ड सूक्ष्म कम्पनहरूको योगफल हो भन्ने संकेत गर्छ। वैदिक दृष्टिकोण अनुसार, मन्त्रका अक्षरहरू ‘मातृका’ हुन्, जसको निश्चित क्रममा उच्चारण गर्दा ब्रह्माण्डीय ऊर्जासँग हाम्रो व्यक्तिगत ऊर्जाको लय (Resonance) मिल्न जान्छ।
यसका प्रमुख तीन पक्ष छन्:
• वर्ण: अक्षरको शुद्धता।
• स्वर: उच्चारणको आरोह-अवरोह (Pitch)।
• मात्रा: समयको सही व्यवस्थापन।
जब यी तीनै पक्ष मिल्छन्, तब ‘प्राणायम’ र ‘मन्त्र’ को संयोगले शरीरको जीवकोष (Cellular level) सम्म सकारात्मक परिवर्तन ल्याउँछ।
घ. आधुनिक समयमा उपयोगिता
आजको भागदौडपूर्ण जीवनमा मानिस मानसिक तनाव, अनिद्रा र उच्च रक्तचाप जस्ता समस्याबाट ग्रसित छ। आधुनिक चिकित्सा विज्ञान (Neuroscience) ले समेत स्वीकार गरेको छ कि मन्त्रको लयबद्ध जपले ‘भेगस नर्भ’ (Vagus Nerve) लाई शान्त पार्छ र शरीरमा ‘कोर्टिसोल’ (तनाव हार्मोन) को मात्रा घटाउँछ।
मन्त्र उच्चारणले मस्तिष्कमा ‘अल्फा’ र ‘थेटा’ तरङ्गहरू पैदा गर्छ, जुन गहिरो ध्यानको अवस्थामा मात्र सम्भव हुन्छ। यसले गर्दा एकाग्रता बढ्छ र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता (Immunity) बलियो हुन्छ।
ङ. व्यावहारिक कार्यान्वयनका उपाय
वैदिक ज्ञानलाई केवल सिद्धान्तमा मात्र सीमित नराखी जीवनमा उतार्न निम्न उपायहरू अपनाउन सकिन्छ:
१. ब्रह्म मुहूर्तको सदुपयोग: सूर्योदयभन्दा अघिको समयमा मन्त्र जप गर्दा वातावरणमा हुने प्राणवायु र शान्तिले मन्त्रको प्रभावलाई दश गुणा बढाउँछ।
२. शुद्ध उच्चारण र श्वासको लय: मन्त्र उच्चारण गर्दा श्वासको गतिलाई मन्त्रको लयसँग मिलाउनुहोस्। यसले फोक्सोको कार्यक्षमता बढाउनुका साथै रक्तसञ्चारमा अक्सिजनको मात्रा सन्तुलित गर्छ।
३. गायत्री मन्त्रको नियमित अभ्यास:
ॐ भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात्॥
अर्थात्, ती प्राणस्वरूप, दुःखनाशक, सुखस्वरूप, श्रेष्ठ, तेजस्वी, पापनाशक, देवस्वरूप परमात्मालाई हामी अन्तःकरणमा धारण गरौं, जसले हाम्रो बुद्धिलाई असल मार्गमा प्रेरित गरून्।
यस मन्त्रको नियमित जपले बौद्धिक स्पष्टता र प्राणिक ओज प्रदान गर्छ।
निष्कर्ष
मन्त्र र प्राणशक्तिको सम्बन्ध केवल धार्मिक विश्वास मात्र होइन, यो एक पूर्ण जीवन विज्ञान हो। वैदिक कालका ऋषिहरूले आफ्नो अनुसन्धानबाट प्राप्त गरेको यो निचोड आजको कृत्रिम र यान्त्रिक युगका लागि झनै सान्दर्भिक छ। मन्त्रको शक्तिले हाम्रो प्राणलाई ब्रह्माण्डीय प्राणसँग जोडेर हामीलाई पूर्ण स्वास्थ्य र परम आनन्दको अनुभूति गराउँछ।
(यो श्रृङखलाको उद्देश्य नै यस्तै प्राचीन सत्यलाई आधुनिक सन्दर्भमा पुनर्जीवित गर्नु हो। विश्वकल्याणका लागि हातेमालो गरौं।)
