(दर्शन दीप: विषय क्रमांक ३७)
सृष्टिको आदि स्रोत के हो? यस प्रश्नको उत्तर खोज्दै जाँदा आधुनिक भौतिक विज्ञान ‘क्वान्टम फिल्ड’ र ‘स्ट्रिङ थ्योरी’ सम्म आइपुगेको छ। तर, हजारौँ वर्षअघि हाम्रा ऋषिमुनिहरूले यसको सूक्ष्म उत्तर ‘शब्द’ र ‘कम्पन’ (Vibration) मा फेला पारिसकेका थिए। वैदिक वाङ्मयका अनुसार यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड कुनै ठोस वस्तु नभई एक अनन्त ऊर्जाको कम्पन हो। वेदमन्त्रहरू त्यही ब्रह्माण्डीय कम्पनलाई मानव चेतनाको स्तरमा उतारिएका ध्वनिपुञ्ज हुन्।

१. वैदिक वाङ्मय र शब्दब्रह्मको अवधारणा
ऋग्वेदको प्रसिद्ध ऋचाले वाणीको चारवटा तहको वर्णन गरेको छ:
चत्वारि वाक् परिमिता पदानि तानि विदुर्ब्राह्मणा ये मनीषिणः।
गुहा त्रीणि निहिता नेङ्गयन्ति तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्ति।। (ऋग्वेद १.१६४.४५)
अर्थात्, वाणीका चार रूप छन्। तीमध्ये तीनवटा (पश्यन्ती, मध्यमा र परा) गुफाभित्र अर्थात् सूक्ष्म र अव्यक्त छन्। चौथो (वैखरी) मात्र मानिसहरूले बोल्ने गर्छन्।
यसको अर्थ यो हो कि हामीले सुन्ने मन्त्रको ध्वनि (वैखरी) केवल बाह्य आवरण मात्र हो। यसको वास्तविक शक्ति त ती सूक्ष्म कम्पनहरूमा निहित छ, जसले सीधा हाम्रो कुण्डलिनी शक्ति र ब्रह्माण्डीय ऊर्जालाई स्पर्श गर्दछ। मन्त्रको कम्पनले पदार्थ र चेतनाबीचको दूरी मेटाइदिन्छ।

२. उपनिषदीय शिक्षा र ॐकारको विज्ञान
उपनिषदहरूले मन्त्र विज्ञानलाई झन् गहन रूपमा व्याख्या गरेका छन्। माण्डूक्य उपनिषदले ‘ॐ’ लाई ‘एतदक्षरमिदं सर्वम्’ अर्थात् यो सम्पूर्ण जगत् नै अक्षरको कम्पन हो भनेको छ।
जब हामी कुनै मन्त्र उच्चारण गर्छौं, त्यसले शरीरका सात चक्र र ७२,००० नाडीहरूमा एक विशेष प्रकारको संवेग पैदा गर्छ। तैत्तिरीय उपनिषदको शिक्षावल्लीले वर्ण, स्वर, मात्रा र बलको शुद्धतामा जोड दिएको छ। यदि मन्त्रको कम्पन सही छ भने त्यसले ‘प्राणिक शरीर’ मा आमूल परिवर्तन ल्याउन सक्छ। यो केवल आस्थाको विषय होइन, यो ध्वनिको गणितीय संरचना हो।

३. मन्त्र विज्ञान: ध्वनि, न्युरो-बायोलोजी र ब्रह्माण्डीय लयको संगम
वेदमन्त्रहरू वैदिक दृष्टिकोणले केवल प्रार्थना होइन, एक उन्नत ध्वनि प्रविधि (Sound Technology) हुन्। साइमेटिक्स (Cymatics) ले प्रमाणित गरेझैँ, मन्त्रोच्चारणको विशिष्ट आवृत्तिले पदार्थको संरचना बदल्ने सामर्थ्य राख्छ। यसले हाम्रो शरीर र मस्तिष्कमा निम्न तीन आयामबाट प्रभाव पार्छ:
अ. मस्तिष्क र रासायनिक शुद्धीकरण (The Neural Impact)
मन्त्रको लयबद्ध कम्पनले मस्तिष्कको प्रिफ्रन्टल कर्टेक्सलाई सक्रिय गराई निर्णय क्षमता बढाउँछ र तनाव केन्द्र ‘अमिग्डाला’ लाई शान्त पार्छ। यस प्रक्रियामा डोपामाइन र सेरोटोनिन जस्ता ‘ह्याप्पी हर्मोन’ उत्सर्जन हुन्छन्, जसलाई ‘सोनोकेमेस्ट्री’ भनिन्छ। ‘ब्रेन वेभ सिन्क्रोनाइजेसन’ मार्फत यसले मस्तिष्कका दुवै गोलार्द्धलाई सन्तुलित गरी अल्फा र थिटा तरंगहरू उत्पन्न गर्छ, जसले स्मृति (Hippocampus) र भावनात्मक स्थिरता (Limbic System) प्रदान गर्दछ।
आ. ॐ र गायत्री: विशिष्ट ऊर्जा केन्द्रको सक्रियता
• ॐ (A-U-M): यसको उच्चारणले नाभि, हृदय र मस्तिष्कमा कम्पन पैदा गर्छ। ‘म’ को अनुनादले पाइनियल ग्रन्थीलाई उत्तेजित गरी मस्तिष्कमा अक्सिजन र Nitric Oxide को प्रवाह बढाउँछ।
• गायत्री मन्त्र: यसका २४ अक्षरले शरीरका २४ प्रमुख ग्रन्थीहरूलाई सक्रिय पार्छन्। जिब्रो र तालुको विशिष्ट स्पर्शबाट निर्मित ‘न्युरो-सर्क्युटरी’ ले स्नायु प्रणालीलाई पूर्ण विश्राम (अल्फा मोड) मा लैजान्छ।
इ. स्वर र समयको महत्त्व (The Physics of Practice)
मन्त्रको प्रभावकारिता स्वर (Pitch) र समय (Timing) मा निर्भर गर्दछ:
• स्थिर पिच: मध्यम र स्थिर स्वरले शरीरमा ‘हार्मोनिक रेजोनन्स’ पैदा गर्छ। ‘म्’ को भुनभुनले Cerebrospinal Fluid (CSF) मा तरंग ल्याई स्नायु कोषलाई पुनर्जीवित गराउँछ।
• जैविक घडी (Circadian Rhythm): ब्रह्ममुहूर्त वा सन्ध्या समयमा खाली पेटमा गरिने अभ्यासले ब्रह्माण्डीय ऊर्जासँग छिटो तालमेल मिलाउँछ।
मन्त्र केवल शब्द होइन, एक ध्वनि ऊर्जा हो। १०:१:१ को सूत्र (१० मिनेटको जपले १ घण्टाको प्रभाव र १% दैनिक सुधार) पालना गर्दा यसले हाम्रो DNA (Gene Expression) सम्म सकारात्मक प्रभाव पार्छ। मन्त्रोच्चारणले मानिसलाई भौतिक, मानसिक र रासायनिक स्तरमा शुद्धीकरण गरी उच्च चेतना र पूर्ण स्वास्थ्य प्रदान गर्दछ।
वैदिक मन्त्रहरूको गहन अध्ययन गर्दा यो देखिन्छ कि यिनीहरू ‘सिड मन्त्र’ (बीज मन्त्र) मा आधारित छन्। प्रत्येक मन्त्रको एउटा ऋषि (द्रष्टा), छन्द (लय) र देवता (ऊर्जाको स्वरूप) हुन्छ। शोधले के देखाएको छ भने मन्त्रोच्चारण गर्दा उत्पन्न हुने ‘गामा’ र ‘थिटा’ तरंगहरूले मानिसको प्रतिरोध क्षमता बढाउन र तनाव कम गर्न औषधिभन्दा तीव्र गतिमा काम गर्छन्।

४. वर्तमानलाई शिक्षा
आजको कोलाहलपूर्ण र तनावयुक्त युगमा वेदमन्त्रको कम्पन विज्ञान झन् सान्दर्भिक भएको छ। यसलाई निम्न रूपमा कार्यान्वयन गर्न सकिन्छ:
• ध्वनि चिकित्सा (Sound Therapy): विद्यालय र अस्पतालहरूमा बिहानको समयमा निश्चित आवृत्ति भएका मन्त्रहरूको प्रयोग गरी मानसिक स्वास्थ्य सुधार्न सकिन्छ।
• लयबद्ध पठन: मन्त्रलाई केवल पढ्ने मात्र नभई यसको ‘स्वर’ र ‘मात्रा’ मिलाएर उच्चारण गर्ने अभ्यास गर्नाले फोक्सो र हृदयको कार्यक्षमता बढ्छ।
• वातावरण शुद्धीकरण: यज्ञादिमा प्रयोग गरिने मन्त्रको कम्पन र घ्यू-समिधाको दहनबाट निस्कने ऊर्जाले स्थानीय वातावरणको प्रदूषण कम गर्न मद्दत पुग्छ।

उपसंहार
वेदमन्त्रहरू मानव निर्मित साहित्य होइनन्, यी त ब्रह्माण्डको अन्तरात्माबाट गुञ्जिरहेका शाश्वत ध्वनि हुन्। शब्दब्रह्मको यो विज्ञानले हामीलाई भौतिकताबाट दिव्यतातिर लैजान्छ। जबसम्म हामी शब्दको शक्ति र कम्पनको प्रभावलाई बुझ्न सक्दैनौँ, तबसम्म हाम्रो ज्ञान अपूर्ण रहन्छ। यसले यही सन्देश दिन्छ कि– ‘हामी जे बोल्छौँ, त्यही बन्छौँ र जस्तो कम्पन पैदा गर्छौँ, त्यस्तै संसार भोग्छौँ।’
ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते।
पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते।।
अर्थात्, त्यो परब्रह्म पूर्ण छ, यो जगत् पनि पूर्ण छ। पूर्णबाट पूर्ण निकाल्दा पनि पूर्ण नै बाँकी रहन्छ। अर्थात्, त्यो अनन्त कम्पन कहिल्यै समाप्त हुँदैन।
​