(दर्शन दीप: विषय क्रमांक ३२)
सृष्टिको आदि स्रोत मानिने वेद केवल शब्दको सङ्ग्रह मात्र होइन, यो ब्रह्माण्डीय ध्वनिको दिव्य स्वरूप पनि हो। सङ्गीतको उत्पत्ति र विकासलाई हेर्दा यसको जरा वैदिक मन्त्रहरूको गम्भीर गुञ्जनमा भेटिन्छ। हिन्दु धर्मदर्शन अनुसार, यो सम्पूर्ण जगत् ‘नाद’ बाट उत्पन्न भएको हो। त्यसैले सङ्गीतलाई ‘नादब्रह्म’ को रूपमा स्वीकार गरिएको छ।
वैदिक दृष्टिकोणबाट सङ्गीतको प्रारम्भ कसरी भयो र यसको दार्शनिक आधार के हो भन्नेबारे यहाँ सङ्क्षेपमा चर्चा गरिएको छ।

🎶नाद र ऋचा: सङ्गीतको दार्शनिक आधार🎶
दार्शनिक रूपमा सङ्गीतको बीज ‘ॐ’ (ओङ्कार) मा निहित छ। ओङ्कारलाई अनाहत नाद भनिन्छ, जुन बिना कुनै टकराव आफैँ गुञ्जिरहेको हुन्छ। वेदका मन्त्रहरू यही नादका विभिन्न तरङ्गहरू हुन्।
वेदमा सङ्गीतको प्रारम्भलाई मुख्य गरी सामवेदसँग जोडेर हेरिन्छ। ऋग्वेदका ऋचाहरूलाई जब विशेष स्वर र लयमा ढालियो, तब सामगानको जन्म भयो। सामको अर्थ नै ‘शान्ति’ र ‘सौम्यता’ युक्त गान हो।
ऋग्वेदमा भनिएको छ:
ऋचां प्राचीं यः पदवीः कवीनां ज्यायसा मनसा गातुरेति। (ऋग्वेद १०.७१.३)
अर्थात्, विद्वान्हरूले आफ्नो शुद्ध मन र बुद्धिद्वारा ती प्राचीन ऋचाहरूलाई प्राप्त गरे र तिनलाई गान (सङ्गीत) को माध्यमबाट फैलाए।
यसबाट के स्पष्ट हुन्छ भने, मन्त्रहरू केवल पढ्नका लागि मात्र नभई गाउनका लागि पनि प्रकट भएका थिए।

🎸सामवेद: सङ्गीतको जननी🎸
वैदिक परम्परामा सामवेदलाई सङ्गीतको मूल स्रोत मानिन्छ। भगवान् श्रीकृष्णले श्रीमद्भगवद्गीतामा ‘वेदानां सामवेदोऽस्मि’ (वेदहरूमा म सामवेद हुँ) भन्नुले पनि यसको महिमा पुष्टि गर्दछ। सामवेदमा विशेष गरी सातवटा स्वरहरूको प्रयोग गरिएको छ, जसलाई पछि आधुनिक सङ्गीतको ‘सा, रे, ग, म, प, ध, नि’ का रूपमा विकसित गरियो।
सामवेदको एउटा महत्त्वपूर्ण मन्त्र यस्तो छ:
अग्न आयाहि वीतये गृणानो हव्यदातये। नि होता सत्सि बर्हिषि॥ (सामवेद १.१.१)
अर्थत्, हे प्रकाशस्वरूप परमात्मा (अग्नि), हाम्रा स्तुतिहरू स्वीकार गर्न र यज्ञको पावन आसनमा विराजमान हुन आउनुहोस्।
यो मन्त्र गायन शैलीमा आधारित छ, जसले मानिसको अन्तःकरणमा रहेका विकारहरूलाई पखालेर शान्ति प्रदान गर्दछ। सङ्गीतको प्रारम्भिक रूप यही ‘सामगान’ नै हो, जहाँ स्वरको आरोह-अवरोह (उदत्त, अनुदत्त र स्वरित) ले ब्रह्माण्डीय ऊर्जासँग एकाकार गराउँछ।

🎻ध्वनिको अध्यात्म र प्राकृतिक लय🎻
सङ्गीतको प्रारम्भ प्रकृतिको लयबाट भएको हो भन्ने वैदिक मान्यता छ। पशुपक्षीको आवाज, नदीको कलकल र हावाको सरसर नै सङ्गीतका आदिम रूप हुन्। वेदले यी प्राकृतिक ध्वनिहरूलाई ईश्वरीय शक्तिको अभिव्यक्तिका रूपमा हेरेको छ।
वैदिक साहित्यमा गन्धर्व र अप्सराहरूको चर्चा आउँछ, जो सङ्गीत र नृत्यका अधिष्ठात्री मानिन्छन्। यसले के सङ्केत गर्छ भने सङ्गीत केवल मनोरञ्जनको साधन मात्र नभई यो त देवत्व प्राप्त गर्ने एउटा आध्यात्मिक मार्ग पनि हो।

🎺सङ्गीतको उद्देश्य: मोक्ष र आनन्द🎺
दार्शनिक दृष्टिले सङ्गीतको लक्ष्य ‘स्व’ को खोजी हो। सामगान गर्दा निस्कने ध्वनिले व्यक्तिको चित्तलाई एकाग्र बनाउँछ र परमात्मासँग जोड्छ।
यजुर्वेदमा भनिएको छ:
वाचमष्टपदीमहमक्षरे परमे व्योमन्। (यजुर्वेद १३.७)
अर्थात्, म त्यो आठ पद (स्वर) भएकी वाणीलाई परम आकाशतुल्य परमात्मामा स्थापित गर्दछु।
यहाँ वाणी र स्वरलाई परमात्मासँग जोड्ने माध्यमको रूपमा व्याख्या गरिएको छ। सङ्गीतको प्रारम्भ मानव हृदयको गहिराइबाट निस्केको त्यो पुकार हो, जसले शब्दको सीमा नाघेर मौनको आनन्दसम्म पुर्‍याउँछ।

निष्कर्षत: वेदमा सङ्गीतको प्रारम्भ कुनै कृत्रिम आविष्कार नभई यो त ब्रह्माण्डको स्वाभाविक स्पन्दन हो। ऋग्वेदले शब्द दियो भने सामवेदले त्यसलाई प्राण (स्वर) दियो। जब शब्द र स्वरको मिलन भयो, तब सङ्गीतको जन्म भयो। यो सङ्गीतले मानिसलाई सांसारिक कोलाहलबाट मुक्त गरी मानसिक शान्ति र आध्यात्मिक चेतनाको शिखरमा पुर्‍याउने सामर्थ्य राख्दछ।
आजको आधुनिक सङ्गीत जतिसुकै विकसित भए पनि यसको मूल आधार र शुद्धता ती प्राचीन वैदिक ऋचाहरू र सामगानको गम्भीरतामै सुरक्षित छ। त्यसैले, वैदिक सङ्गीत नै विश्व सङ्गीतको आदिम र शुद्धतम स्रोत हो।