(दर्शन दीप: विषय क्रमांक ३०)
वैदिक वाङ्मयको अध्ययन गर्दा यो स्पष्ट हुन्छ कि प्राचीन भारतीय समाजमा महिला शिक्षा केवल स्वीकृत मात्र थिएन, अपितु त्यसलाई अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिन्थ्यो। वेदहरू स्वयंले महिलाहरूलाई ज्ञान, अनुष्ठान र दार्शनिक चिन्तनमा पुरुषसरह अधिकार र स्थान दिएको प्रमाण प्रस्तुत गर्दछन्। वैदिक दृष्टिकोणले शिक्षालाई कुनै लिङ्ग विशेषको अधिकार नभई, आत्मिक उन्नयनका लागि हरेक मनुष्यको नैसर्गिक आवश्यकता मानेको थियो।

१. वैदिक युगमा महिलाको शैक्षिक स्थिति
वैदिक कालमा महिलाहरूलाई ज्ञान प्राप्तिका आधारमा मुख्यतया दुई श्रेणीमा विभाजन गरिन्थ्यो:
• सद्योवधु (Sadyovadhus): विवाह नजिक आएपछि केही समयसम्म मात्र अध्ययन गर्ने महिलाहरू।
• ब्रह्मवादिनी (Brahmavadinis): जीवनभर अविवाहित रहेर वा लामो समयसम्म पूर्ण ब्रह्मचर्य पालन गरेर उच्चस्तरीय वैदिक, दार्शनिक र आध्यात्मिक ज्ञानको अध्ययन गर्ने विदुषीहरू। गार्गी, मैत्रेयी, लोपामुद्रा, घोषा, अपाला, विश्ववारा जस्ता असंख्य ब्रह्मवादिनीहरू को नाम वेद तथा उपनिषद्हरूमा उल्लेख छ, जसले ज्ञान र दर्शनको क्षेत्रमा ठूलो योगदान दिएका छन्। यसले समाजमा महिलाहरूको बौद्धिक हैसियत कति उच्च थियो भन्ने पुष्टि गर्छ।

२. वैदिक मन्त्रहरूमा शैक्षिक प्रमाण
ऋग्वेद को कैयौँ मन्त्रहरूले महिलाहरूको उच्च शिक्षा र वैदुष्यतालाई प्रमाणित गर्दछन्। महिलाहरू स्वयंले मन्त्रहरूको दर्शन गरेका र अनुष्ठानहरूमा सहभागी भएका प्रमाणहरू छन्:-

क. लोपामुद्रा र वैवाहिक जीवनमा ज्ञानको महत्त्व:
ऋग्वेदको एक मन्त्रमा ऋषि अगस्त्यकी पत्नी लोपामुद्रा ले आफ्नो ज्ञान र इच्छाशक्ति व्यक्त गरेकी छन्।
वैदिक मन्त्र (ऋग्वेद १.१७९.४): इयं हि त्वामतितृषात् कृदर्थी एतयोरन्तरुप मन्म जगम्यात्। वधुर्योर्होति मनसा जुषाणा घोरस्या नाम यममुद्रहासिः॥
अर्थात्, (लोपामुद्रा भन्छिन्) म (आध्यात्मिक) ज्ञानको तृष्णाले ग्रस्त छु। मलाई बुझ्ने शक्ति प्राप्त होस्। पत्नी जसरी मनले पतिलाई प्रिय मान्छे, त्यसरी नै म पनि महान् (ज्ञानको) मार्गमा हिँड्न चाहन्छु।
यसले महिलाहरूले वैवाहिक जीवनभित्र पनि बौद्धिक र आध्यात्मिक तृष्णा राखेको र त्यसको पूर्तिमा जोड दिएको देखाउँछ।

ख. घोषा र आत्मिक ज्ञानको खोजी:
घोषा काक्षीवती ऋग्वेदको दशौं मण्डलका दुई पूरा सूक्त (मन्त्र समूह) की मन्त्रद्रष्टा (मन्त्रलाई साक्षात्कार गर्ने) थिइन्। मन्त्रद्रष्टा हुनु भनेको अत्यन्त उच्च बौद्धिक र आध्यात्मिक स्तरको प्रमाण हो।

ग. उपनयन संस्कारको अधिकार:
केही प्राचीन ग्रन्थहरूमा महिलाहरूको लागि पनि उपनयन संस्कार (जसपछि औपचारिक शिक्षा सुरु हुन्छ) को व्यवस्था रहेको उल्लेख छ।
याज्ञवल्क्य स्मृति (आचाराध्याय): पुरा कल्पे कुमारिणाम् मौञ्जीबन्धनमिष्यते। अध्यापनं च वेदानां सावित्रीवाचनं तथा॥
अर्थात्, प्राचीन कालमा कन्याहरूको पनि उपनयन (मौंजी बन्धन) संस्कार गर्ने चलन थियो। उनीहरूलाई वेद पढाउनु र गायत्री मन्त्रको उपदेश दिनु उचित मानिन्थ्यो।
यसले औपचारिक र गम्भीर वैदिक शिक्षामा महिलाहरूको पहुँच थियो भन्ने पुष्टि गर्छ।

३. उपनिषद् कालमा दार्शनिक सहभागिता
उपनिषद् कालमा महिला विदुषीहरूले ठूला-ठूला दार्शनिक सभाहरूमा पुरुष ऋषिहरूसँग प्रतिस्पर्धा गरेको प्रमाण पाइन्छ, जसमध्ये गार्गी सबैभन्दा प्रमुख हुन्।
बृहदारण्यक उपनिषद् मा उल्लेख भएअनुसार, राजा जनकको सभामा याज्ञवल्क्य ऋषि लाई चुनौती दिने एकमात्र व्यक्ति गार्गी वाचक्नवी थिइन्।
गार्गीले आफ्नो प्रश्नहरूको शृङ्खलाले याज्ञवल्क्यलाई पनि एक क्षणका लागि निरुत्तर पार्ने प्रयास गरेकी थिइन्। यो घटनाले तर्क, वितर्क र गहन दार्शनिक संवाद मा महिलाहरूको स्थान कति महत्त्वपूर्ण थियो भन्ने प्रस्ट्याउँछ।

४. निष्कर्ष र वर्तमान सान्दर्भिकता
वेदको शिक्षा-पद्धतिमा महिला शिक्षालाई ‘पूर्ण मानव’ बन्ने प्रक्रियाको रूपमा लिइएको थियो। उनीहरूलाई केवल गृहस्थी सम्हाल्ने तालिम नभएर, सृष्टिको गूढ रहस्य बुझ्ने र आत्मिक शान्ति प्राप्त गर्ने ज्ञान दिइन्थ्यो। यो शिक्षाको मूल उद्देश्य पुरुषार्थ चतुष्टय (धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष) प्राप्त गर्नु थियो, जसमा महिलाहरू पुरुषका समान सहयात्री (सहधर्मचारिणी) थिए। सहयात्री तब मात्र बन्न सकिन्छ जब दुवैको बौद्धिक स्तर बराबर हुन्छ। अतः, वैदिक प्रमाणहरूले महिला शिक्षालाई अपरिहार्य र उत्कृष्ट मानेको थियो। आजको समयमा महिला सशक्तिकरणको कुरा गर्दा, वैदिक दृष्टिकोणले शिक्षालाई लिङ्गको आधारमा सीमित नगरिकन, हरेक व्यक्तिको समान आध्यात्मिक र बौद्धिक अधिकार मानेको तथ्य मननयोग्य छ।