📜
(दर्शन दीप: विषय क्रमांक २२)
वेद, सनातन धर्मको मूल आधारशिला हुन्। यिनमा वर्णित सम्पूर्ण दार्शनिक चिन्तनको केन्द्रविन्दु नै जीवात्मा (Individual Soul) र परमात्मा (Supreme Soul) बीचको गूढ सम्बन्धको उद्घाटन गर्नु हो। यो सम्बन्ध कुनै सरल व्याख्यामा सीमित नभई अति गहन, बहुआयामिक र अनुभवगम्य छ। वैदिक ऋषिहरूले यस सम्बन्धलाई विभिन्न उपमा, सूक्त र मन्त्रहरूमार्फत प्रस्तुत गरेका छन्, जसले अन्ततः अद्वैत र द्वैत दुवै सिद्धान्तको आधार तयार गर्दछ।

👤जीवात्माको स्वरूप: बन्धन र सीमितता👤
वैदिक परम्परामा जीवात्मालाई परमात्माकै अंश वा प्रतिबिम्ब मानिएको छ। ऋग्वेदको प्रसिद्ध पुरुषसूक्त मा सम्पूर्ण सृष्टि पुरुष (परमात्मा) बाट नै फैलिएको उल्लेख छ, जसको अर्थ जीवात्मा पनि मूलतः त्यसैको अविभाज्य भाग हो। तथापि, संसारमा प्रवेश गरेपछि जीवात्माले अविद्या (अज्ञान) र माया रूपी आवरण धारण गर्दछ।
🕸️ बन्धन: उपनिषद्हरूमा जीवात्मालाई शरीर, मन र इन्द्रियहरूको बन्धनमा परेको यात्रीका रूपमा चित्रण गरिएको छ। यो बन्धनको मूल कारण नै आफ्नो वास्तविक ब्रह्म स्वरूप लाई बिर्सनु हो। जबसम्म जीवात्माले आफूलाई शरीर र मनसँग एकाकार ठान्दछ, तबसम्म यो जन्म-मरणको चक्र अर्थात् संसार मा घुमिरहन्छ।

🕉️परमात्माको स्वरूप: शाश्वत, शुद्ध र सर्वव्यापक🕉️
परमात्मा सत् (अस्तित्व), चित् (चेतना) र आनन्द (परम सुख) स्वरूप छन्। यिनलाई अजन्मा, अविनाशी र सर्वव्यापी भनिएको छ। परमात्मा सृष्टि, स्थिति र प्रलयका मूल कारण हुन्, तर यी कार्यहरूबाट स्वयं निर्लिप्त रहन्छन्।
यजुर्वेद र अथर्ववेदका मन्त्रहरूले परमात्मालाई सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको आधार (Foundation) र नियमक (Regulator) का रूपमा चिनाउँछन्। उहाँ कुनै सीमित स्थानमा नभई अणुदेखि ब्रह्माण्डसम्म सर्वत्र व्याप्त हुनुहुन्छ।

🍁जीवात्मा-परमात्मा सम्बन्धको त्रिपक्षीय विवेचना🍁
वेदमा यी दुई तत्त्वको सम्बन्धलाई बुझ्न मुख्य रूपमा तीन दार्शनिक मतहरू प्रस्तुत भएका छन्, जसको मूल बीज स्वयं वैदिक मन्त्रहरूमा पाइन्छ।
१. सयुजता (मैत्री र सामीप्य)
जीवात्मा र परमात्मालाई एकसाथ एउटै शरीरमा रहने दुई पक्षीको उपमा दिइएको छ। यो उपमा मुण्डक उपनिषद् (ऋग्वेदबाट उद्धृत) र श्वेताश्वतर उपनिषद् मा स्पष्ट रूपमा उल्लेख छ:
“द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते।” (मुण्डक उपनिषद्, ३.१.१, ऋग्वेद, १.१६४.२०)
अर्थात्, सधैँ सँगै रहने र समान मित्र भएका दुई सुन्दर पखेटा भएका पक्षीहरू एउटै वृक्षमा आश्रय लिएर बसेका छन्। यस उपमा अनुसार
एउटा पक्षी (जीवात्मा) वृक्षका फलहरू (कर्मफल वा सुख-दुःख) खानमा व्यस्त छ। भने, अर्को पक्षी (परमात्मा) चुपचाप साक्षी बनेर हेरिरहेको छ, तर फल खाँदैन। यो साक्षी भाव (Witnesshood) को सिद्धान्त हो। जीवात्मा कर्मफल भोग्दै दुःखित हुन्छ, तर जब यसले दुःख भोग्न छाडेर साक्षी परमात्मालाई चिन्दछ, तब यो शोकमुक्त हुन्छ। यो सम्बन्ध द्वैत (Duality) को अवस्थाबाट सुरु भएर विशिष्टाद्वैत (Qualified Non-duality) तिर उन्मुख भएको देखिन्छ।

२. अभेद (अद्वैत)
वेद र उपनिषद्को अन्तिम र सारभूत सन्देश अद्वैत हो, अर्थात् जीवात्मा र परमात्माको अभिन्नता। जीवात्मा सीमित देखिए पनि त्यसको मूल स्वरूप परमात्मा नै हो।
सामवेदको छान्दोग्य उपनिषद् मा उल्लेखित महावाक्य “तत् त्वम् असि” (त्यो तिमी नै हौ) ले यही अभेद सम्बन्धको घोषणा गर्दछ। यसको अर्थ, बाह्य रूपमा फरक देखिए पनि, जीवात्माको अन्तिम सत्य (The Ultimate Reality) भनेको परमात्मासँगको एकता नै हो।
यस्तै, अंश-अंशी सम्बन्ध अनुसार जसरी समुद्रको पानीको एक थोपा समुद्रभन्दा फरक होइन, त्यसरी नै जीवात्मा परमात्माको अंश हो। मायाको भ्रम हटेपछि थोपा पुनः समुद्रमा विलीन भएजस्तै जीवात्मा आफ्नो वास्तविक स्वरूपमा प्रतिष्ठित हुन्छ।

३. नियन्ता-नियन्त्रित सम्बन्ध
ईशावास्योपनिषद् ले परमात्मालाई सम्पूर्ण जगत् काे ईश (शासक/नियन्ता) मानेको छ। परमात्मा नियन्ता हुन् भने जीवात्मा र सम्पूर्ण जगत् नियन्त्रित।
“ईशावास्यमिदं सर्वम्” यसको अर्थ हो, सबै कुरा परमात्माले ढाकेका छन् र नियन्त्रित छन्। यो सिद्धान्तले कर्मको महत्त्वलाई जोड दिन्छ। जीवात्माले आफ्नो कर्म गर्नुपर्छ, तर त्यसलाई नियन्त्रण गर्ने अन्तिम शक्ति परमात्मामा रहन्छ।

🧘मोक्षको मार्ग: ज्ञान र कर्मको समन्वय🧘
जीवात्माले परमात्मासँगको आफ्नो वास्तविक सम्बन्धलाई कसरी अनुभव गर्न सक्छ?
वैदिक दृष्टिकोणमा यसको एक मात्र उपाय अविद्याको नाश र आत्मज्ञानको प्राप्ति हो।

🍁 कर्म: प्रारम्भिक वैदिक भागहरू कर्मकाण्ड मा आधारित छन्, जसले शुद्ध कर्महरू (यज्ञ, धर्म) मार्फत चित्त शुद्ध गरी ज्ञानका लागि तयारी गर्दछन्।
🍁 उपासना: देवताहरू (परमात्माका अभिव्यक्ति) को उपासनाले मनलाई एकाग्र र शुद्ध बनाउँछ।
🍁 ज्ञान: उपनिषद्को श्रवण, मनन र निदिध्यासन द्वारा ‘म शरीर होइन, म आत्मा हुँ’ भन्ने दृढ बोध हुनु नै मोक्ष हो। जब जीवात्माले स्वयंलाई साक्षी (परमात्मा) का रूपमा अनुभव गर्न थाल्छ, तब बन्धनको अनुभव समाप्त हुन्छ।

निष्कर्षत: वेदमा जीवात्मा र परमात्माको सम्बन्ध एक यस्तो रहस्यमय सूत्र हो, जसले बन्धनको अनुभव दिँदै अन्ततः मुक्तिको सन्देश दिन्छ। यसले भन्छ कि हामी जन्म-मरणको चक्रमा फसेका देखिए पनि, हाम्रो मूल पहिचान शाश्वत, शुद्ध र मुक्त छ। जीवात्माको यात्रा भनेको आफ्नो बिर्सिएकाे दिव्यता पुनः स्मरण गर्ने यात्रा हो। यसको अन्तिम लक्ष्य स्वयं परमात्मासँगको अभेद बोध गर्नु हो।
इति दर्शनदीपे आलोकअग्रहरीकृतं चिन्तनस्य द्वाविंशतितमः विषय: समाप्त:।