आजको यो बिहानीको समय, आँगनमा अलिअलि कुहिरो लागेको छ, अनि हातमा माण्डुक्य उपनिषद्को प्रति । यो सानो उपनिषद्, जम्मा १२ वटा मन्त्र, तर यसले बोकेको दार्शनिक गहिराइ भने अगाध छ । म सोच्दैछु, कति सजिलै हाम्रा ऋषिहरूले ब्रह्माण्डको सम्पूर्ण रहस्यलाई एउटै अक्षर ‘ओम्’ भित्र अटाएका होलान् । यो अचम्मको कुरा होइन र ?
अथर्ववेदको अन्तर्गत पर्ने यो माण्डुक्य उपनिषद् वास्तवमा अद्वैत वेदान्तको प्राण हो । मलाई याद आउँछ, काशी गएका बेला एक जना गुरुले भन्नुहुन्थ्यो– “यदि मुक्ति नै चाहन्छौ भने माण्डुक्यलाई आत्मसात् गरे पुग्छ ।” मान्छेका दुःख, तनाव र भागदौडको औषधि त यहीँ लुकेको रहेछ । हामी सधैँ बाहिर खुसी खोज्छौँ, तर यो उपनिषद्ले भन्छ– भित्र हेर, तिमी जे खोज्दैछौ, त्यो तिमी आफैँ हौ ।
यसको सुरुवात नै ओम्कारको महिमाबाट हुन्छ । ओम् केवल एउटा शब्द मात्र होइन, यो त अस्तित्वको ध्वनि हो । भूत, भविष्य र वर्तमान– जे जति छ, ती सबै ओम् हुन् । र, यो भन्दा परको जुन तत्व छ, त्यो पनि ओम् नै हो । यहाँ ऋषिहरूले आत्माका चारवटा अवस्थाहरूको वर्णन गरेका छन् । पहिलो ‘वैश्वानर’ अर्थात् जाग्रत अवस्था, जहाँ हामी बाह्य संसारसँग जोडिन्छौँ । दोस्रो ‘तैजस’ अर्थात् स्वप्न अवस्था, जहाँ हाम्रा मनका इच्छाहरूले नयाँ संसार बनाउँछन् । तेस्रो ‘प्राज्ञ’ अर्थात् सुषुप्ति, जहाँ न कुनै इच्छा हुन्छ न कुनै सपना, केवल गहिरो निद्रा र आनन्द । तर, यी तीनै अवस्थाहरू पूर्ण छैनन् ।
चौथो अवस्था छ, जसलाई ‘तुरीय’ भनिन्छ । यो नै त्यो चतुर्थ अवस्था हो, जुन ‘ओम्’ को वास्तविक अर्थ हो । यसलाई बुझ्न एउटा मन्त्र हेरौँ:
नान्तःप्रज्ञं न बहिष्प्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञानघनं न प्रज्ञं नाप्रज्ञम् ।अदृश्यमव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षणमचिन्त्यमव्यपदेश्यमेकात्मप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शान्तं शिवमद्वैत चतुर्थं मन्यन्ते स आत्मा स विज्ञेयः ॥
शब्दार्थ: नान्तः प्रज्ञं अर्थात् भित्रको (स्वप्न) जान्ने होइन, न बहिष्प्रज्ञं अर्थात् बाहिरको (जाग्रत) जान्ने होइन, न उभयतःप्रज्ञं अर्थात् दुवै बीचको अवस्था पनि होइन, न प्रज्ञानघनं अर्थात् निद्राको अवस्था पनि होइन । अदृश्यमव्यवहार्यमग्राह्यम् अर्थात् जो देख्न सकिन्न, व्यवहारमा ल्याउन सकिन्न र समात्न सकिन्न । प्रपञ्चोपशमं अर्थात् जहाँ प्रपञ्च वा संसारको लय हुन्छ ।
मन्त्रको भावार्थ यो हो कि यो तुरीय अवस्था कुनै भौतिक वस्तु वा मानसिक प्रक्रिया होइन । यो त शुद्ध चेतना हो । जसरी एउटा नदी समुद्रमा मिसिएपछि आफ्नो नाम र रूप हराउँछ, त्यसरी नै यो चतुर्थ अवस्थामा पुगेपछि ज्ञाता, ज्ञान र ज्ञेयको भेद अन्त्य हुन्छ । यो शान्त, शिव (कल्याणकारी) र अद्वैत छ । यही नै हाम्रो वास्तविक आत्मा हो, जसलाई जान्नुपर्छ ।
म कार्यकक्षमा बसेर फाइलहरू पल्टाउँदै गर्दा कहिलेकाहीँ सोच्ने गर्छु– यो तुरीयको आनन्द र यो सरकारी सेवाको जिम्मेवारी बीच कस्तो तालमेल होला ? सायद, जब हामी आफ्नो कर्तव्य पालना गर्दा ‘म’ र ‘मेरो’ को अहंकार त्याग्छौँ, तब हामी त्यही चतुर्थ अवस्थाको नजिक पुग्छौँ । आधुनिक मनोविज्ञानले जसलाई ‘फ्लो’ (Flow State) भन्छ, हाम्रा ऋषिहरूले त्यसलाई हजारौँ वर्षअघि अझ व्यापक रूपमा ‘तुरीय’ भनेर व्याख्या गरिसकेका थिए ।
आजको विज्ञानले क्वान्टम फिजिक्स मार्फत यो कुरा स्वीकार गर्दैछ कि यो दृश्य जगत् भन्दा पर एउटा ऊर्जाको समुद्र छ । जिरो प्वाइन्ट फिल्ड (Zero Point Field) को धारणा र उपनिषद्को ब्रह्मको अवधारणा कति मिल्दाजुल्दा छन् ! जब हामी ओम् को जप गर्छौँ, तब ‘अ’ बाट जाग्रत, ‘उ’ बाट स्वप्न र ‘म’ बाट सुषुप्तिको यात्रा गर्दै अन्त्यको त्यो ‘मौन’ मा पुग्छौँ । त्यो मौन नै तुरीय हो ।
अर्को एउटा मन्त्रले ओम् को मात्रा र आत्माको सम्बन्धलाई झन् प्रस्ट पार्छ:
सोऽयमात्माध्यक्षरमोंकारोऽधिमात्रं पादा मात्रा मात्राश्च पादा अकार उकारो मकार इति ॥
शब्दार्थ: अधिमात्रं अर्थात् मात्राहरूमा आधारित, पादा अर्थात् पाउ वा चरणहरू, अकार उकारो मकार इति अर्थात् अ, उ र म् ।
मन्त्रको भावार्थ यो हो कि यो आत्मा नै अक्षरको दृष्टिले ओम्कार हो । ओम् का तीनवटा मात्राहरू (अ, उ, म) आत्माका तीन अवस्थाहरू हुन् । तर ओम् को जुन चौथो भाग छ, जो शब्दरहित र मौन छ, त्यही नै चतुर्थ वा तुरीय हो ।
अहिलेको समाजमा मान्छे असाध्यै तनावमा छ । डिप्रेसन र एन्जाइटीले सबैलाई सताएको छ । किन त ? किनभने हामी केवल ‘जाग्रत’ अवस्थाको कोलाहलमा बाँचेका छौँ । हामीले आफ्नो भित्रको त्यो शान्त ‘तुरीय’ लाई बिर्सियौँ । यदि हामीले दैनिक १० मिनेट मात्र पनि ओम् को ध्यान गर्यौँ भने, यसले हाम्रो स्नायु प्रणालीलाई शान्त पार्छ । यो केवल धार्मिक कुरा मात्र होइन, यो त मानसिक स्वास्थ्यको विज्ञान हो ।
आजको आधुनिक युगमा माण्डुक्य उपनिषद्को सान्दर्भिकता अझ बढेको छ । यसले सिकाउँछ कि हामी शरीर मात्र होइनौँ, हामी त त्यो अनन्त चेतना हौँ जुन कहिल्यै मर्दैन । एउटा गृहस्थले आफ्नो परिवारको जिम्मेवारी निभाउँदै गर्दा पनि मनलाई त्यो चतुर्थ अवस्थामा स्थिर राख्न सक्छ । यो गाह्रो अवश्य छ, तर असम्भव छैन ।
साधक र गृहस्थका लागि केही व्यावहारिक उपायहरू:
१. बिहान उठ्ने बित्तिकै र राति सुत्नुअघि कम्तीमा २१ पटक लामो सास लिएर ओम् को उच्चारण गर्नुहोस् ।
२. दिनभरिका कामहरू गर्दा आफूलाई एउटा ‘द्रष्टा’ (Witness) को रूपमा हेर्ने अभ्यास गर्नुहोस् । म काम गर्दैछु, तर म यो काम मात्र होइन भन्ने भाव राख्नुहोस् ।
३. रामायण र महाभारतका पात्रहरूले कसरी संकटको बेला पनि धैर्य गुमाएनन्, ती कथाहरूबाट शिक्षा लिँदै आफ्नो जीवनलाई संयमित बनाउनुहोस् ।
ऋषि माण्डुक्यको यो दिव्य दृष्टिले हामीलाई अन्धकारबाट प्रकाशतर्फ लैजाओस् । यो यात्रा कठिन छैन, मात्र अलिकति जागरूकताको खाँचो छ । हामी सबैको भित्र त्यो चतुर्थ अवस्था छ, बस त्यसलाई चिन्नु मात्र छ ।
आजलाई यति नै, भोलि फेरि अर्को विषयमा मनका कुराहरू साटासाट गरौँला । आफ्नो आत्माको आवाज सुन्ने प्रयत्न गरिरहनुहोस् ।