(दर्शन दीप: विषय क्रमांक १९)
सृष्टिको आदिम ध्वनि ॐकारमा गुञ्जायमान वेदहरू केवल धार्मिक ग्रन्थहरू मात्र नभएर, सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको सञ्चालन गर्ने सूक्ष्म विज्ञान र जीवनदर्शनका शाश्वत स्रोत हुन्। तिनै वैदिक वाङ्मयको हृदयमा अवस्थित छ, यज्ञ। यज्ञलाई बुझ्नु भनेको केवल घिउ, सामग्री र समिधाको आहुति दिनु मात्र होइन, यो त स्वयं जीवनको लय, प्रकृतिको चक्र र चेतनाको उत्थानको एक वैज्ञानिक तथा दार्शनिक प्रक्रिया हो।
वैदिक दृष्टिकोणले यज्ञलाई एक जटिल रासायनिक प्रतिक्रिया (Chemo Spiritual Reaction) का रूपमा लिन्छ, जसले भौतिक र आध्यात्मिक दुवै जगत्मा सन्तुलन कायम गर्दछ। उपनिषद् भन्छन्, ‘यज्ञो वै श्रेष्ठतमं कर्म’ अर्थात् यज्ञ नै सबभन्दा श्रेष्ठ कर्म हो। किन श्रेष्ठ? किनकि यसको प्रभाव कुनै एक व्यक्ति वा क्षणमा सीमित हुँदैन।

📿प्रकृतिको चक्र र यज्ञीय विज्ञान📿
वैदिक विज्ञान अनुसार, यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड यज्ञीय प्रणालीमा आधारित छ। यसलाई गीताले स्पष्ट पारेको छ: “यज्ञाद् भवति पर्जन्यो, पर्जन्यादन्नसम्भवः।” अर्थात्, यज्ञबाट वर्षा हुन्छ, वर्षाबाट अन्नको उत्पत्ति हुन्छ। यहाँको ‘यज्ञ’ केवल हवनकुण्डको अग्नि मात्र नभएर, सूर्यको ताप, जलको वाष्पीकरण, बादल बन्ने प्रक्रिया र अन्ततः वर्षा हुने सम्पूर्ण प्राकृतिक चक्रलाई सङ्केत गर्दछ। सूर्य पनि निरन्तर आफ्नो ऊर्जाको आहुति दिइरहेको एक विशाल यज्ञशाला हो।
जब हामी भौतिक यज्ञ (हवन) गर्छौं, तब साधारण घिउ, जडीबुटी र सुगन्धित द्रव्यहरूलाई अग्निको माध्यमबाट सूक्ष्म ऊर्जामा रूपान्तरण गरिन्छ। यो प्रक्रियामा उत्पन्न हुने धुवाँ र बाफ केवल वायुमण्डलमा विलीन हुँदैनन्। यी द्रव्यहरूको आणविक संरचना अग्निमा विघटन भई ग्यासीय अवस्थामा परिणत हुन्छन्, जसले वातावरणलाई शुद्ध बनाउँछ। आजको आधुनिक विज्ञानले पनि विशिष्ट सुगन्ध र धुवाँमा भएका कतिपय जीवाणुनाशक (Antimicrobial) गुणहरूलाई स्वीकार गरेको छ। यज्ञको धुवाँको माध्यमबाट वायुमण्डलको तल्लो तहमा भएका हानिकारक कीटाणुहरू नष्ट भई सकारात्मक ऊर्जा र स्वास्थ्यवर्धक आयनहरूको सञ्चार हुन्छ। यो वायु प्रदूषण निवारण र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता वृद्धिको एक प्राचीनतम वैज्ञानिक विधि हो।

📿 दार्शनिक आधार: त्याग र समर्पण📿
यज्ञको वैज्ञानिकता यसको भौतिक पक्षमा मात्र सीमित छैन। यसको दार्शनिक पक्ष अझ गहिरो छ। यज्ञको मूल अर्थ हो:- त्याग (Dedication) र समर्पण (Renunciation)।
हामी अग्निमा जे आहुति दिन्छौं, त्यो केवल द्रव्य होइन, त्यो त हाम्रो अहंकार, लोभ र आसक्तिको प्रतीक हो। ‘इदं न मम’ (यो मेरो होइन) भन्ने भावनाले आहुति दिँदा हामी भौतिक वस्तुमाथिको आफ्नो स्वामित्वको दाबी त्याग्छौं। यो त्यागले मनलाई निर्मल बनाउँछ र चेतनामा विस्तार ल्याउँछ। वैदिक दर्शनमा यज्ञलाई व्यक्तिलाई समष्टि (Individual to Cosmic Consciousness) सँग जोड्ने सेतुका रूपमा लिइन्छ।
🔥 देवयज्ञ: प्रकृति र देवताप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने।
🔥 ब्रह्मयज्ञ: वेद अध्ययन र ज्ञानको आहुति दिने।
🔥 पितृयज्ञ: पूर्वजप्रति सम्मान र दायित्व निर्वाह गर्ने।
🔥 मनुष्ययज्ञ: अतिथि सत्कार र समाज सेवा गर्ने।
🔥 भूतयज्ञ: प्राणीहरूलाई आहार दिने।
यी पञ्च महायज्ञले मानिसलाई व्यक्तिगत स्वार्थबाट माथि उठेर सामाजिक र प्राकृतिक दायित्वबोधमा बाँध्छन्। यो त्यागको दार्शनिक सूत्र नै सम्पूर्ण समाजलाई सुसंगठित र सुखी राख्ने आधार हो।

📿 चेतनाको उत्थान र कर्मको सिद्धान्त📿
यज्ञ केवल बाहिरी क्रिया मात्र नभएर, एक आन्तरिक साधना पनि हो। यो कर्मयोगको सर्वोत्तम उदाहरण हो। जब हामी पूर्ण समर्पणका साथ यज्ञ गर्छौं, तब मन एकाग्र हुन्छ, चित्त शुद्ध हुन्छ र कर्मको फलमाथि आसक्ति रहँदैन। यो नै निष्काम कर्म हो, जसलाई बुद्धिको शुद्धीकरण (Purification of Intellect) मानिन्छ।
दार्शनिक रूपमा, यज्ञ हाम्रो जीवनको प्रतीक हो। हामीले जीवनमा निरन्तर केही न केही आहुति दिइरहेका हुन्छौं जस्तो कि, समय, श्रम, ज्ञान र स्नेह। हामी जे आहुति दिन्छौं, त्यही कुरा सृष्टिको भण्डारमा सञ्चित हुन्छ र पछि हामीलाई नै फलका रूपमा प्राप्त हुन्छ। यो यज्ञीय सिद्धान्त नै ‘जस्तो कर्म गर्यो, उस्तै फल प्राप्त हुन्छ’ भन्ने अटल कर्मको नियममा आधारित छ।

निष्कर्षत: यज्ञको वैदिक वैज्ञानिकता तीन आयाममा व्याप्त छ:
🌸 भौतिक आयाम: वातावरणको शुद्धीकरण, जीवाणुनाशक प्रभाव र प्राकृतिक चक्रमा सकारात्मक हस्तक्षेप।
🌸 सामाजिक आयाम: पञ्च महायज्ञमार्फत समाजमा त्याग, सेवा र परस्पर निर्भरताको भावनाको विकास।
🌸 आध्यात्मिक आयाम: ‘इदं न मम’ को भावनाबाट अहंकारको नाश, चेतनाको उत्थान र निष्काम कर्मयोगको अभ्यास।
यज्ञलाई अन्धविश्वासका रूपमा होइन, अपितु प्रकृतिसँग एकाकार हुने, आफ्नो अन्तरमनलाई शुद्ध पार्ने र समस्त सृष्टिमा सकारात्मक ऊर्जाको सञ्चार गर्ने एक जीवनमूल्यको वैज्ञानिक प्रणालीका रूपमा बुझ्नु आजको युगको आवश्यकता हो। वेदले प्रतिपादन गरेको यो सनातन वैज्ञानिकताले मानव कल्याणको मार्गलाई सधैँ आलोकित गरिरहेको छ।
इति दर्शनदीपे आलोकअग्रहरीकृतं चिन्तनस्य
एकोनविंशः विषयः समाप्तः।
#DarshanDeep #ĀlokAgrahari
#VedicWisdom #RishiCulture
#SacredHymns #VedicPhilosophy #SelfRealization #SanatanaDharma #VedicYajnaScience #CosmicSacrifice #IdamNaMama #Purification #ऋषिसंस्कृति #यज्ञ #पञ्चमहायज्ञ #वैदिकदर्शन #अपौरुषेयज्ञान
#आत्मज्ञान #सनातनधर्म